Zagen we bij de jaarwisseling de laatste eruptie van nieuwjaarsgeweld of moeten autoriteiten met het vuurwerkverbod rekening houden met andere vormen? Hoogleraar Don Weenink verwacht bij de volgende jaarwisseling minder geweld. Maar de politie doet er goed aan te zorgen niet alleen te staan in de handhaving van de openbare orde. ‘Zoek daarvoor steun bij burgers.’
Laat ook burgers vuurwerkverbod handhaven’
Hoogleraar Don Weenink verwacht bij de volgende jaarwisseling minder geweld. Maar de politie moet niet alleen te staan in de handhaving.
Hoogleraar Geweld en Ordehandhaving Don Weenink
Eigenrichting, vechtafspraken van voetbalhooligans, geweld in het uitgaansleven en geweld tegen en door de politie. Dat zijn thema’s waarmee socioloog Weenink, hoogleraar Geweld en ordehandhaving aan de Universiteit Leiden, zich bezighoudt. ‘Ik ben vooral geinteresseerd in hoe geweld start, verandert en eindigt, en in groepsgebonden geweld.’ Weenink analyseert video’s van straatgeweld en bekijkt de rol van omstanders.
‘Ik bestudeer het traject waarbinnen geweld een mogelijkheid wordt en het keerpunt naar het uitoefenen van geweld, vooral fysiek geweld. Dat heeft meestal als doel lichamelijk schade toe te brengen om het gedrag van de ander te veranderen of te beëindigen.’ Onder jongeren bestaat ook geweld om het geweld. ‘Vaak zie je dat het een bokswedstrijd zonder wapens is. Dat kan zich transformeren naar het trappen van iemand die al op de grond ligt: kopschoppen. In dat soort keerpunten ben ik geïnteresseerd. Het heeft te maken met groepsprocessen.’
Hoe keek u naar de geweldserupties tijdens de afgelopen jaarwisseling?
‘Die traditie bestaat al heel lang. Je ziet in het hele land dat gewelddadige aspect van de politie belagen. Dat is specifiek Nederlands en heeft te maken met vuurwerk afsteken door individuen. Het zijn groepsprocessen: iedereen doet het, het is normaal, dus als je als groep afstekers de politie kunt aanvallen, dan val je minder uit de toon. Vuurwerk afsteken is de norm.’
Nou, op veel plekken bestond toch al een afsteekverbod?
‘Ja, het is al verboden, veel mensen doen het al niet meer, maar toch zag je het nog. Er was zelfs meer vuurwerk dan ooit verkocht. Niettemin is er al het besef: het is verboden, maar het gebeurt toch. Dat is een teken van verandering. Over enige tijd is vuurwerk afsteken niet meer normaal.
Hamer voortdurend op: het is strafbaar, crimineel gedrag
Don Weenink
Zaak is om voortdurend te hameren op: het is strafbaar, crimineel gedrag. Als je dat herhaalt, stoppen de meeste mensen ermee. Mensen die eraan vasthouden vallen dan extra op. Dan vervalt de deken van onzichtbaarheid en zijn die gemakkelijker aan te houden. Nu is het een stuk lastiger te zien wie er kwaad in de zin hebben.’
Hoe verklaart u dat fenomeen van hulpdiensten uitdagen door brand te stichten en hen vervolgens met vuurwerk te bestoken?
‘Ik schrok van die vuurwerkmitrailleurs. Je ziet vaker dat men hulpverleners als representanten van de overheid ziet. Een kleine groep grijpt zo’n moment aan om frustraties en een gevoel van onrecht te botvieren. Het gaat hier om hun perceptie: “Zakkenvullers! Wij worden niet gehoord!” Ik wil geen slachtofferverhaal ophangen, maar vijandigheid uit rancune of ressentiment bestaat: “Wij worden weer gepakt”. In wijken met deze sentimenten zie je vaker die valstrikken voor de politie en brandweer.’
Maar het gebeurt ook bij protesten. Als er te weinig politie is en demonstranten hebben vooraf bedacht gewelddadig te worden door vuurwerk mee te nemen, dan kunnen ze met hun overmacht de politie belagen, ziet Weenink. ‘De ‘klapkans’ is klein, want de politie is in ondertal.’ Het zijn groepen mannen die uit ressentiment, opwinding en gelegenheid handelen. ‘Meestal zijn die ook bij andere gelegenheden vijandig naar de politie, zoals hooligans en jongeren die de politie vaker dan nodig staande houdt. Etnische minderheden ervaren dat dit bij hen vaker onterecht gebeurt, alsof hun aanwezigheid in de openbare ruimte conditioneel is. Oud en nieuw is een moment van onzichtbaarheid: nu zijn wij dominant in de openbare ruimte. Met die onderhuidse rancune is het ook het moment om de politie aan te vallen.’
Hoe keek u naar de geweldseruptie van afgelopen september op het Malieveld?
‘Bij oud en nieuw heb je dat gevoel van vreugde en opwinding die deels ligt in het grensoverschrijdende: wij doen dingen die anderen afkeuren, een teken van onze kracht in de openbare ruimte. Dat Malieveldprotest had diezelfde dynamiek: er waren al plannen om dat uit de hand te laten lopen. Er was vuurwerk. Mensen wilden de demonstratie ‘kapen’, zeggen sommigen. Er was niet veel menskracht en materieel en dan grijpen die groepen, vaak vertrouwd met geweld en intimidatie, de kans om de politie aan te vallen. De vertrouwdheid kan in de thuissituatie zijn opgedaan en versterkt zijn op straat, in de criminaliteit of door aansluiting bij een hooligangroep. Die zoeken vaker confrontaties met de politie en zijn bereid geweld te gebruiken en te intimideren. Zij nemen het voortouw en mannen eromheen vinden dat spannend en gooien dan ook stenen.’
Destijds werd het D66-partijkantoor aangevallen. Partijleider Rob Jetten sprak van politiek geweld dat door politici als Geert Wilders wordt aangewakkerd. Zit er een politieke component aan?
‘Ja, ik zie dat aanvallen van het D66-partijkantoor als politiek geweld. Dat was niet willekeurig, daar zat een intentie achter. Je kunt zeggen dat die demonstratie op het Malieveld is gekaapt, maar er zat een duidelijke radicale extreemrechtse ideologie achter. Het was duidelijk intimidatie. Daarna trokken ze naar het Binnenhof. Zo laten ze hun aanwezigheid zien en maken ze een politiek statement.’
Hoe gevaarlijk zijn deze groepen?
‘Ik denk dat gevaar en risico in Nederland vrij klein zijn, want die groepen zijn ook vrij klein. De veiligheidsdiensten hebben hen in het oog. Ik zie niet voor me dat dit snel uitdijt. De groep die zo de extreemrechtse politieke agenda wil verwezenlijken is nog klein. Ik denk wel dat de groep die het gebruik van geweld tegen de overheid ondersteunt is gegroeid, ook als naijleffect van de pandemie.’
Terug naar de jaarwisseling. Waar komt het zwaartepunt te liggen nu vuurwerk is verboden?
‘Ik denk dat het vuurwerk minder wordt en de traditie langzaam verdwijnt. Degenen die het blijven doen vallen op, dus is het gemakkelijker te bestrijden. Die harde kern blijft net als illegaal vuurwerk. Je ziet dat het een bredere rol krijgt in de criminaliteit: intimidatie, explosies. En het gaat mee naar sommige protesten om de politie aan te vallen.’
Hoe moet het (lokaal) bestuur straks met die nieuwe situatie omgaan?
‘De politie speurt veel naar illegaal vuurwerk en moet dat blijven doen. Blijf naar burgers communiceren: we handhaven en treden op, we houden mensen hierom aan en geven hen duidelijke straffen. Dat moet het nieuwe normaal worden. Wees ook duidelijk aanwezig in risicowijken. Ben je met te weinig, dan word je aangevallen. Wees er dus met veel, met duidelijk machtsvertoon. Denk goed na over faciliteren en prioriteren van mensen en middelen. Probeer burgers een rol te geven, zoals het aanspreken van jongeren door buurtbewoners. Bij rellen en protesten is dat evidenter, omdat ouders niet willen dat jongeren problemen krijgen. Bij vuurwerk zijn ouders het misschien ook oneens met criminalisering, maar idealiter treedt de politie samen met burgers op.’
Moeten gemeenten alternatieven bieden, zoals professionele vuurwerkshows of een ontheffing voor vuurwerkverenigingen?
‘Als burgers professionals vuurwerk willen laten afsteken in een beheersbare omgeving, moet je hen tegemoetkomen. Je kunt niet zomaar alles terugduwen. Houd contact met burgers over hun wensen. Zo kun je gemakkelijker die kleine agressieve groep die de politie als doelwit ziet reguleren. De politie moet ervoor zorgen dat ze niet alleen staat in handhaving van de openbare orde, dus zoek steun bij burgers. De meesten willen niet als crimineel worden gezien. Het lijkt mij een belangrijk besef dat je hen kunt inzetten.’
Plaats als eerste een reactie
U moet ingelogd zijn om een reactie te kunnen plaatsen.