Heb ik daar recht op?

Veel werknemers hechten waarde aan thuiswerken. Werkgevers hebben daar niet altijd expliciet beleid voor. Wat begon als een noodoplossing tijdens de coronapandemie, is in veel organisaties uitgegroeid tot een vaste gewoonte: werknemers bleven één of meerdere dagen per week thuiswerken, zonder dat dit formeel is vastgelegd.

Wanneer een werkgever vervolgens besluit dat iedereen weer structureel naar kantoor moet komen, leidt dat regelmatig tot weerstand. Werknemers zijn gewend geraakt aan het thuiswerken en ervaren het als een recht dat zij willen behouden.

Dit speelt niet alleen bij thuiswerken. In de praktijk komt het vaak voor dat werknemers zeggen: “Ik heb daar toch gewoon recht op!” terwijl in de arbeidsovereenkomst of cao niets is geregeld.

Het hiervoor geschetste voorbeeld geeft een situatie weer waarin de vraag ontstaat of een werknemer een verworven recht heeft. Dat het verworven recht bestaat, kan blijkenuit de praktijk. Toch bestaat er geen standaarddefinitie of duidelijke grondslag. Deze bijdrage geeft een beknopt overzicht van het eerste artikel uit de reeks die Harry van Drongelen en ik in Juridisch Up to Date publiceerden over het systeem van verworven rechten. In dit artikel staat de definitie en de mogelijke grondslag van het verworven recht centraal.

Wat is een verworven recht?

In het artikel in Juridisch Up to Date concluderen Van Drongelen en ik op basis van de rechtsliteratuur dat er twee benaderingen bestaan voor de definitie van het verworven recht. Enerzijds bestaan er definities waarin het tijdsverloop centraal staat. Het uitgangspunt is dan dat een werknemer door een voordeel gedurende langere tijd te ontvangen een recht verwerft. Deze benadering laat een duidelijke samenhang zien tussen de duur van de toekenning en het ontstaan van een verworven recht.

Anderzijds is er een stroming die de nadruk legt op het normatieve gevolg van de gedragslijn. In deze omschrijvingen staat niet de tijdsduur maar het verlies van het onverplichte karakter van het voordeel voorop. Uit deze omschrijvingen kan niet afgeleid worden wanneer een verworven recht bestaat, waardoor het weinig houvast biedt. Toch formuleer ik in mijn onderzoek een definitie die tot deze tweede stroming behoort.

Het ontstaan van een verworven recht is sterk afhankelijk van de omstandigheden van het geval. Het opnemen van één specifieke omstandigheid, zoals tijdsverloop, in de definitie zou onterecht suggereren dat die omstandigheid een noodzakelijke voorwaarde is voor het aannemen van een verworven recht.

Het verworven recht omschrijf ik als een onverplicht toegekend voordeel waarvan de omstandigheden rond de toekenning het onverplichte karakter wegnemen, waardoor het is verworden tot rechtens afdwingbaar recht.

Ondanks het ontbreken van een standaardomschrijving bestaat er in de praktijk wel een herkenbaar beeld van wat een verworven recht kan zijn. Het gaat vaak om situaties waarin een voordeel nooit uitdrukkelijk is overeengekomen, maar waarin werkgever en werknemer zich er in de dagelijkse praktijk wel naar zijn gaan gedragen. Denk aan de thuiswerkdag die nooit schriftelijk is vastgelegd maar waarvan iedereen stilzwijgend uitgaat. Of de werknemer die de dienstauto altijd in zijn vrije tijd heeft kunnen gebruiken, zonder dat daarover afspraken zijn gemaakt. Ook een werknemer die zijn hond altijd mee naar het werk heeft mogen nemen kan zich onder bepaalde omstandigheden beroepen op het ontstaan van een verworven recht.

Wat zijn de grondslagen voor een verworven recht?

Op basis van de geformuleerde definitie van het verworven recht, bestaat nog weinig houvast voor de beoordeling of in een concreet geval een verworven recht is ontstaan. Voor die beoordeling is het van belang te begrijpen waarop een verworven recht juridisch kan steunen. De grondslag is immers van belang voor het inschatten van de factoren waarmee rekening gehouden moet worden om te beoordelen of een verworven recht is ontstaan.

Een verbintenis, en daarmee ook het verworven recht, kan alleen ontstaan wanneer hiervoor een wettelijke grondslag bestaat. Omdat het verworven recht geen zelfstandige rechtsfiguur met een eigen wettelijke basis is, moet de grondslag worden gevonden in andere figuren binnen het verbintenissenrecht. In mijn onderzoek heb ik daarom onderzocht welke grondslagen in aanmerking komen. In Juridisch Up to Date concluderen Van Drongelen en ik dat de grondslag voor het verworven recht gevonden kan worden in de wilsvertrouwensleer, de rechtscheppende gewoonte, de redelijkheid en billijkheid of in het goed werkgeverschap. Deze grondslagen kunnen naast elkaar bestaan. Wel zien wij een volgorde in de toetsing. Eerst wordt beoordeeld of de wilsvertrouwensleer een grondslag biedt. Pas wanneer dat niet het geval is, komt men toe aan de overige grondslagen. Tussen deze overige grondslagen bestaat volgens ons geen vaste volgorde.

Wie zich verder wil verdiepen in de definitie en de grondslagen van verworven rechten kan het volledige artikel in Juridisch Up to Date hier raadplegen.