Vooruitgang in opvangbeleid, maar knelpunten blijven bestaan

De nieuwe kabinetsplannen voor asielopvang kunnen de participatie van asielzoekers en statushouders verbeteren, maar lossen belangrijke knelpunten nog niet op. Dat concluderen onderzoekers van het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP) en het Wetenschappelijk Onderzoek- en Datacentrum (WODC).

In het Tijdschrift voor Sociale Vraagstukken analyseren SCP-onderzoeker Jaco Dagevos en WODC-onderzoeker Mieke Maliepaard de plannen uit het coalitieakkoord in het licht van bestaand onderzoek naar de werking van opvangbeleid voor de participatie en leefsituatie van statushouders. Volgens hen bevatten de plannen maatregelen die participatie tijdens de asielprocedure moeten stimuleren.

Eerder werken

Zo wil het kabinet voor zogenoemde kansrijke asielzoekers – mensen met een grote kans op een verblijfsstatus – belemmeringen wegnemen die nu nog de arbeidsmarktparticipatie in de weg staan. Zij mogen drie maanden na de asielaanvraag werken (is nu zes maanden) en er komt een alternatief voor de tewerkstellingsvergunning, waarvan de aanvraag nu de nodige tijd kost. Onderzoek laat zien dat asielzoekers die tijdens de opvangperiode kunnen werken of vrijwilligerswerk doen later vaker werk hebben, de taal beter beheersen en mentaal gezonder zijn.

‘Meedoenbalies’

Daarnaast moeten kansrijke asielzoekers direct beginnen met taallessen. In grotere opvanglocaties komen zogeheten ‘meedoenbalies’, waar bewoners ondersteuning krijgen bij taal, vrijwilligerswerk en werk. ‘Het zijn maatregelen die de lijn doortrekken die is ingezet bij het afschaffen van de 24 wekeneis en is gericht op meer participatie tijdens de asielprocedure’, schrijven Dagevos en Maliepaard. ‘Een positieve ontwikkeling waardoor de procedure minder als ‘wachttijd’ wordt ervaren en meer als voorbereiding op een leven in Nederland kan worden benut. Grote kanttekening hierbij is dat eenzelfde aanbod niet beschikbaar is voorkansarme asielzoekers, die niet mogen werken en geen taallessen krijgen.’

Noodopvang

Het kabinet wil ook het tekort aan opvanglocaties aanpakken. Door ‘stabiele financiering’ voor het Centraal Orgaan opvang asielzoekers (COA) moeten meer structurele en flexibele opvangplekken ontstaan. Noodopvanglocaties, waarvan bekend is dat de leefomstandigheden slecht zijn en dat ze vaak gepaard gaan met verhuizingen, moeten worden gesloten.

Spreidingswet

Dat de spreidingswet blijft bestaan, noemen de onderzoekers een belangrijke voorwaarde voor de uitbreiding van de opvang. Uit onderzoek onder Oekraïense vluchtelingen, die langdurig in opvanglocaties wonen, blijkt volgens hen dat de inrichting van opvanglocaties invloed heeft op het welzijn en de participatie van bewoners. Oekraïense vluchtelingen die meer praktische of emotionele ondersteuning krijgen, hebben vaker een baan, zijn mentaal gezonder en voelen zich meer thuis in Nederland.

Kortere asielprocedure essentieel

Toch waarschuwen de onderzoekers dat een belangrijk probleem overeind blijft: de lange wachttijden in de asielopvang. Volgens hen is een kortere asielprocedure essentieel voor een daadwerkelijk ‘participerend opvangbeleid’. Onderzoek uit verschillende West-Europese landen laat zien dat lange wachttijden een negatief effect hebben op latere arbeidsmarktparticipatie.

Littekeneffect

Ook taalvaardigheid en de samenstelling van de sociale netwerken hebben hun invloed. Onderzoekers spreken van een ‘scarring effect’, een littekeneffect dat lang doorwerkt op de latere positie en leefsituatie. ‘Lang wachten in de opvang dempt de motivatie, leidt tot veroudering van vaardigheden en is een aanslag op de mentale gezondheid’, stellen Dagevos en Maliepaard.

Stokkende uitstroom statushouders

Dat terwijl volgens beiden de duur in de opvang de afgelopen jaren juist fors is toegenomen door langere asielprocedures en stokkende uitstroom van statushouders. Dat komt onder meer door achterstanden bij de Immigratie- en Naturalisatiedienst (IND), gemeenten die hun taakstelling voor huisvesting van statushouders niet halen en de krapte op de woningmarkt.

Geen oplossing

Volgens de onderzoekers zijn er weinig aanwijzingen dat de wachttijden op korte termijn zullen dalen: ‘De problemen bij de IND zijn groot, de invoering van de asielnoodmaatregelenwet, het tweestatusstelsel en het Europese Migratiepact zullen de druk alleen maar verder doen toenemen, zo signaleerde de Raad van State vorig jaar.’

Doorstroom

Het kabinet wil statushouders sneller uit opvangcentra laten doorstromen door tijdelijke huisvesting tussen asielzoekerscentrum (azc) en reguliere woningmarkt te stimuleren. Dat kan de uitstroom vergroten, denken de onderzoekers. Maar die huisvesting moet dan wel duidelijk verschillen van een azc, bijvoorbeeld in privacy, locatie en mogelijkheden voor sociaal contact. Als dat niet gebeurt, verwachten zij weinig positieve effecten op inburgering en participatie.

Volgens Dagevos en Maliepaard bevat het coalitieakkoord dus stappen in de goede richting. Maar het oplossen van een groot knelpunt – de lange wachttijden in de opvang – is in hun ogen nog ver weg.