‘We houden ons hart een beetje vast’

Elke gemeente moet 1 januari klaar zijn voor de Omgevingswet. Binnenlands Bestuur volgde het voor de invoering van de wet verantwoordelijke team ruimtelijke ontwikkeling van Oude IJsselstreek. Via twee position papers drong de gemeente vergeefs aan op meer zekerheden.

Oude IJsselstreek bereidt zich voor op de Omgevingswet

‘Zijn we er straks voldoende klaar voor? Welke dienstverlening kunnen wij onze burgers en bedrijven na 1 januari bieden?’ Hoewel hij het goed vindt dat de Eerste Kamer in maart van dit jaar een knoop heeft doorgehakt over de invoering van de Omgevingswet, leven er bij André Putker ook ‘grote zorgen’. Hij is manager fysieke ontwikkeling van Oude IJsselstreek, een tegen Duitsland aan gekleefde Gelderse gemeente met 40.000 inwoners.

In december 2021 had Putker zich in een position paper in de Eerste Kamer kritisch over de Omgevingswet uitgelaten. Vanwege ‘een tekort aan capaciteit, voortdurende onduidelijkheid over de inhoud en de procedures van de wet en tot slot een nog steeds geen goed werkend DSO’ was het volgens Putker op dat moment beter de wet andermaal uit te stellen – wat ook gebeurde — ‘of beter af te zien van invoering’.

In een tweede position paper, in maart van dit jaar, herhaalde hij nog eens zijn zorgen. Maar net als alle andere Nederlandse gemeenten moet ook Oude IJsselstreek eraan geloven: de Omgevingswet komt er na zes keer uitstel definitief aan. Eind mei 2023 spreken we elkaar voor het eerst. Het idee is dat Binnenlands Bestuur de voorbereidingen van Oude IJsselstreek op de invoering van de Omgevingswet zeven maanden zal blijven volgen.

Niet vanuit het perspectief van bestuurders, maar juist vanuit de ambtelijke afdeling die onder Putkers leiding de wet moet invoeren. Zoals zijn collega Rutger Schottert, die ruimtelijke procedures in Oude IJsselstreek begeleidt. Ook hij toont zich in mei blij met de witte rook over de invoeringsdatum, maar deelt de zorgen van zijn baas. ‘Ik had graag gewild dat het Digitale Stelsel Omgevingswet al helemaal klaar zou zijn’, zegt Schottert. ‘En dat die status ook onomstotelijk zou blijken uit het indringend ketentesten. Dat is nog niet aan de hand.’

De derde ambtelijk betrokkene, Dènes Jansen, wordt als adviseur omgevingsplan door Oude IJsselstreek ingehuurd. Doordat Jansen ook bij veel andere gemeenten over de vloer komt, heeft hij de breedste blik. Misschien wel daarom is hij van de drie het meest kritisch. Jansen stelt eind mei vast dat de gemeentelijke werkvloer op dat moment totaal anders over de vorderingen rond de Omgevingswet denkt dan hun bestuurders en de Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG). Jansen: ‘Geen gemeente kan op dit moment al garanderen dat ze per 1 januari het omgevingsplan kunnen wijzigen ten behoeve van een initiatief. Terwijl dat een essentiële basisvoorwaarde is om met de wet te kunnen werken.’

Giftige cocktail

Volgens Jansen spelen het ministerie van Binnenlandse Zaken, de VNG en de softwareleveranciers dat voorjaar bewust mooi weer en durft niemand de schuld voor het falen van de techniek op zich te nemen. ‘Een giftige cocktail’, noemt hij het, met individuele gemeenten als slachtoffer. ‘Want de werkprocessen komen helemaal op de kop te staan als een gemeente met het nieuwe omgevingsplan gaat werken.’

Zover zal Oude IJsselstreek het niet laten komen. Kort voor onze afspraak heeft Putker de knoop doorgehakt: zijn gemeente zal niet al meteen bij de invoering overstappen op de nieuwe systematiek van de Omgevingswet, maar kiest met de Tijdelijke Alternatieve Maatregel (TAM-Imro) voor een tussenstap van minstens een jaar — en liefst veel langer. ‘We zouden de TAM wel tot en met 2029 achter de hand willen houden’, zegt Putker. Hij vreest dat Oude IJsselstreek anders voorlopig geen nieuwe initiatieven in procedure zal kunnen brengen. ‘Als kleinere gemeente maken we zelf geen bestemmingsplannen. We zijn daarvoor afhankelijk van stedenbouwkundige bureaus. De nieuwe werkwijze met het omgevingsplan hebben we in het geheel nog niet kunnen testen.’

Het is voor alle duidelijkheid de techniek die dwarsligt, niet de werkwijze van de gemeente. Oude IJsselstreek brengt de principes van de Omgevingswet al jaren in praktijk. ‘Een goed initiatief moet kunnen rekenen op een welwillende beoordeling van de gemeente’, vertelt Putker. ‘Wij zeggen als gemeente als het even kan nooit ‘nee’ tegen initiatiefnemers, maar ‘ja’ onder voorwaarden. En als kleine gemeente werken wij al langer integraal: de verantwoordelijke collega’s zitten allemaal op dezelfde gang. Ze kennen elkaar. Het zijn hier geen aparte gebouwen.’

Ze zullen het druk krijgen in de zeven resterende maanden tot de invoering, want van de eerste testen met de vergunningencheck van het Digitaal Stelsel Omgevingswet wordt Putker eind mei nog niet vrolijk. Het stelsel zou met een zelf gegenereerd antwoord op maat zijn ambtenaren werk uit handen moeten nemen. Maar bij vrijwel alle aanvragen is de uitslag voor de initiatiefnemer: neem contact op met de gemeente.’

Bouwstop

In augustus spreken we elkaar weer. De gemeente Zaltbommel is die dag in het nieuws, omdat die voor de komende negen maanden min of meer een bouwstop heeft afgekondigd. In Oude IJsselstreek fronsen ze hun wenkbrauwen. ‘Zaltbommel neemt geen bestemmingsplannen meer in behandeling omdat ze de tijd willen benutten om op 1 juli 2024 helemaal klaar te zijn voor het omgevingsplan’, begint Putker. Hij noemt het ‘heel knap’, dat ze dat er in Zaltbommel ‘ook bestuurlijk doorheen hebben gekregen. Want dan zeg je tegen initiatiefnemers: je moet tot 1 juli wachten voor we de procedure ingaan. Nou, er zijn hier mensen die na een maand al zeggen: wat duurt het allemaal lang.’

Ze merken in Oude IJsselstreek de laatste maanden een hausse aan initiatieven onder het vertrouwde regime. Alle voor 1 oktober ingediende voorstellen worden door nog in behandeling genomen. ‘Die datum is gekozen zodat er nog enige rek inzit’, verklaart Putker. ‘Maar je moet niet op 1 december met een eerste concept aankomen. We zijn bereid om van ontwerp naar vaststelling enige dingen te repareren, maar het lijstje ambtshalve wijzigingen moet niet vijf pagina’s beslaan.’

Hij is eens te meer blij dat zijn gemeente de overgang naar de omgevingsplansystematiek voor zich uit heeft geschoven. ‘Bij bestemmingsplannen hebben initiatiefnemers een flink aantal onderzoeken aan te leveren: bodem, geluid, flora, fauna, enzovoort. Dat gebeurt in pdf’s die meegaan in de procedure. Zodat de geïnteresseerde burger ze kan zien en kan aanklikken. Dat kan op dit moment in de omgevingsplansystematiek niet. En wanneer dat opgelost gaat worden, weten we nog niet.’ Volgens zijn adviseur omgevingsplan komt die oplossing er ook niet.

‘Eigenlijk is daar in het DSO helemaal geen voorziening voor bedacht’, aldus Dènes Jansen. ‘Want de landelijke voorziening die gebruikt gaat worden voor het publiceren van omgevingsplannen is niet bedoeld voor het ter inzage leggen van onderzoeken.’ Hij heeft het aangekaart bij de VNG. ‘Die zegt op al mijn gemelde problemen: ja, inderdaad. En wijst vervolgens naar de lokale softwareleverancier. Maar die weet de oplossing ook niet.’

Rommelen

Een nog groter probleem waar ze in Oude IJsselstreek tegenaan lopen is dat er straks onder de Omgevingswet geen afzonderlijke bestemmingsplannen meer bestaan, maar dat alles opgaat in het continu doorlopende omgevingsplan. Mag het door een initiatiefnemer ingeschakelde stedenbouwkundig bureau daar straks vrijelijk in gaan rommelen? Je zou willen, zegt Jansen, dat een gemeente een bureau alleen een specifieke, beperkte locatie toewijst. Maar dat kan niet in het omgevingsplan.

‘Dus kan een bureau straks in het hele grondgebied van de gemeente aanpassingen plegen. Wij zijn bepaald niet de enige gemeente die zegt: wij willen dat niet op die manier uit handen geven.’ Dus moet Oude IJsselstreek eerst nog op zoek naar een bureau, zegt Putker, ‘dat namens ons de informatie van de adviseur van de initiatiefnemer ontvangt en dat vervolgens in overleg met ons verwerkt in het omgevingsplan. Zodat we daar toch een soort regie op kunnen houden. Eigenlijk moet je daarvoor een soort raamovereenkomst maken met een stedenbouwkundig bureau. Maar we willen daar eerst voorbeelden van zien van andere gemeenten.’ Er moet ook nog veel andere zaken gebeuren, in augustus.

‘Elke ambtenaar moet nieuwe zekerheden ontwikkelen’, vertelt Jansen. Putker probeert de vragen in beeld te krijgen die burgers en bedrijven na 1 januari het meest zullen stellen. Plus de antwoorden daarop. ’Ik denk dat het heel basale vragen zullen zijn: hoe werkt dit, wat moet ik doen?’ Gaat Oude IJsselstreek de invoering redden met het beschikbare personeel? ‘Ik hoop het’, stelt Putker. ‘We hebben er de afgelopen tijd al aardig wat handjes bijgekregen. En het is geen makkelijke arbeidsmarkt. De mensen die we binnenhalen, komen vaak net van school. Dan moet je er voor zorgen dat die voldoende begeleiding krijgen.’

Niet vrolijk

Het derde en laatste gesprek vindt begin december plaats. Een week eerder zijn Putker en Schottert aanwezig geweest bij een landelijk congres over de Omgevingswet. Putker: ‘Helemaal aan het begin vroeg iemand de aanwezigen of ze de wet nog een beetje zagen zitten. Ik geloof dat één iemand z’n vinger opstak.’ Schottert: ‘De provincie Noord-Holland, volgens mij.’

Putker: ‘We bereiden ons zo goed mogelijk voor, maar houden ons hart een beetje vast. Waar gaan we qua dienstverlening in belanden? Van de recente testen met de vragenbomen van het DSO [ook in Binnenlands Bestuur, red] word ik nog steeds niet vrolijk.’

De gemeente Oude IJsselstreek heeft die decembermaand voor collega’s nog een Week van de Omgevingswet in de planning staan. Daarnaast, vertelt Schottert, heeft de gemeente samen met buurgemeenten een regionale helpdesk ingericht. ‘Dat wordt een callcenter voor iedereen met vragen over het DSO.’

Voor de beroepspraktijk van stedenbouwkundige bureaus, architecten en de bouwwereld organiseerde Oude IJsselstreek een informatieavond. ‘Toen hebben we eerst kort het algemene verhaal over de Omgevingswet verteld’, zegt Schottert. ‘Daarna hebben we de wet via vier verschillende workshops zo concreet mogelijk ingestoken. De aanwezigen zijn in een workshop meegenomen in de nieuwe planketen: van eerste idee tot de daadwerkelijke vergunning. Een andere ging over hoe je de participatie straks regelt. Weer een andere over hoe je een aanvraag indient via het DSO.’ De gemeente kreeg lof voor de organisatie. ‘Maar op het feit dat het onder de Omgevingswet niet direct simpeler wordt, zoals beloofd, kregen we soms wel felle reacties.’

Niet alleen voor initiatiefnemers, ook voor de gemeente wordt het straks ingewikkeld, die participatie. Putker: ‘Je legt een algemene belangenafweging feitelijk neer bij een initiatiefnemer, dat vind ik een lastige kwestie. Als er gaandeweg het proces tegenstand ontstaat, dan wordt er door burgers gezegd: waar was de gemeente? Maar wanneer je als gemeente al vroeg in het proces een principe-uitspraak hebt gedaan is het ook vaak niet goed. Dan hebben bewoners het idee dat alles al beklonken is.’

En verder? ‘Daar waar we grip op hebben, zijn we relatief goed voorbereid’, zegt Schottert. ‘Morgen gaan we intern het TAM Omgevingsplan doornemen, zodat we weten waar we richting initiatiefnemers scherp op moeten zijn. Met het regionale callcenter en de back-office hopen we straks de meeste vragen van bewoners te kunnen beantwoorden.’ Putker: ‘Ik denk dat we als gemeente niet meer hadden kunnen doen dan dit. En verder moeten we de Omgevingswet maar gewoon gaan ervaren.’