Binnenkort gaat het wetsvoorstel Gegevensvergaring openbare orde naar de Tweede Kamer. Van gemeenten en politie wordt verwacht dat zij met deze bevoegdheden in staat zullen zijn om openbare ordeverstoringen te voorkomen. Het is maar zeer de vraag of dit mogelijk is, betoogt Vera Prins.
Nieuwe surveillancewet bedreigt de ruimte voor democratisch debat
Mensen die niets strafbaars doen kunnen vanwege vreedzame uitingen in politiesystemen terecht komen
Met het wetsvoorstel krijgt de politie de bevoegdheid om persoonsgegevens te verwerken uit ‘publiek toegankelijke bronnen’, zoals sociale media. De burgemeester kan hiertoe opdracht geven wanneer die meent dat sprake is van ‘een ernstige verstoring van de openbare orde, dan wel indien er aanwijzingen bestaan dat een ernstige verstoring van de openbare orde zal plaatsvinden’.
Van gemeenten en politie wordt verwacht dat zij met deze bevoegdheden in staat zullen zijn om openbare ordeverstoringen te voorkomen. Het is maar zeer de vraag of dit mogelijk is. Gemeenten lijken vooral behoefte te hebben aan praktische ondersteuning en advies over bestaande instrumenten. Uit onderzoeken naar ordeverstoringen blijkt niet dat gebrek aan informatie het probleem was. Wat wél duidelijk is, is dat de wet in haar huidige vorm grote risico’s met zich meebrengt voor de rechten van burgers. Denk aan de vrijheid van meningsuiting, het recht op privacy en vrijheid van vereniging en vergadering.
Het wetsvoorstel past binnen een bredere trend: bevoegdheden die eerder werden ingezet om criminaliteit op te sporen, schuiven op naar het preventief monitoren van burgers. De drempel voor de inzet van surveillance gaat omlaag. Feitelijk poogt het kabinet een bestaande praktijk te legitimeren. Politie en gemeenten monitoren al online, maar zijn zoekenden naar kaders. De praktijk wisselt per gemeente en transparantie en verantwoording blijven achter.
Dit wetsvoorstel moet daar verandering in brengen, maar stelt geen duidelijke grenzen. De bevoegdheden zijn zo breed geformuleerd dat allerlei vreedzame uitingen gemonitord kunnen worden. Het kabinet stelt in de toelichting op het wetsvoorstel dat een ernstige verstoring van de openbare orde ‘vrijwel altijd gepaard gaat met strafbare gedragingen die als misdrijven kunnen worden aangemerkt.’ Maar het kabinet kiest er niet voor om de drempel dan ook te leggen bij een verdenking van (de voorbereiding van) bepaalde (ernstige) strafbare feiten. En dat valt te betreuren. Daardoor ontstaat namelijk het risico dat mensen die niets strafbaars doen in politiesystemen terecht komen vanwege vreedzame uitingen.
Het verzamelen van gegevens over online activiteiten van burgers kan grote gevolgen hebben. De politie kan in kaart brengen wat iemands politieke voorkeur is, naar welke demonstraties die gaat, of met wie die omgaat. De gegevens kunnen vervolgens worden gedeeld met andere overheidsinstanties, zoals inlichtingendiensten of andere landen. Hoe dit precies gebeurt, blijft voor burgers ondoorzichtig. Als gevolg daarvan kunnen zij zich minder veilig en vrij voelen om hun mening te delen (het zogenaamde ‘chilling effect’).
Het voorstel laat de beoordeling over aan de burgemeester, zonder heldere definities of toetsingscriteria. De Raad van State merkte in haar advies op dat de burgemeester zo onderdeel dreigt te worden van politieke en maatschappelijke controverse, terwijl die juist boven partijen wenst te staan.
Om dat te voorkomen, zijn heldere, wettelijke kaders en scherp toezicht essentieel. Zodat burgers zich vrij en veilig voelen om hun mening te uiten – ook online. Want vrijheid hoeft niet ten koste te gaan van veiligheid. Een sterke democratie beschermt beide.
Vera Prins is senior beleidsmedewerker technologie en mensenrechten bij Amnesty International Nederland
Plaats als eerste een reactie
U moet ingelogd zijn om een reactie te kunnen plaatsen.