Jetten-I heeft baat bij goed AI-tegengeluid

AI kan de productiviteit verhogen – en dat heeft Nederland hard nodig. Maar dit kabinet moet ervoor waken alleen AI-enthousiasme een podium te bieden. Het doet er goed aan om een AI-tegengeluid te organiseren. Op nationaal en lokaal niveau. 

Meer productiviteit

De belofte van AI is kraakhelder: meer productiviteit. En dat kan Nederland goed gebruiken. In 2024 ‘steeg’ de arbeidsproductiviteit van de commerciële sector met -0,1% ten opzichte van een jaar eerder. Het jaar daarvoor daalde de productiviteit zelfs met ruim 1,3%. De afgelopen tien jaar is de productiviteit met 0,4% gegroeid. Dat is niet veel. We scoren slechter dan driekwart van de Europese Unie en veel slechter dan bijvoorbeeld Ierland, waar de productiviteit met 4% is gegroeid. Dat is een factor tien meer productiviteitsgroei meer dan in Nederland.

Hoewel AI niet altijd de oplossing is voor meer productiviteit, verwachten economen dat de productiviteit weer kan groeien door AI. De eerste onderzoeken zijn hoopgevend. Zo blijkt uit een enquête onder ruim 5000 mkb'ers dat 65% van de MKB-bedrijven die AI inzetten, de productiviteit zien stijgen. Dat AI productiviteitswinst kan opleveren bewijst KPMG wel. Het accountantskantoor heeft bij zijn eigen accountant een korting bedongen. KPMG stelt namelijk dat de controle van de jaarrekening goedkoper kan worden uitgevoerd dankzij AI. Echter, het is nog onbekend of KPMG zijn klanten korting geeft.

Invloedrijk AI Deltaplan

In opdracht van het Ministerie van Economische Zaken schreef een groep AI-enthousiaste ondernemers en techneuten het Nationaal AI Deltaplan. 'AI wordt een bepalende factor voor onze productiviteit, innovatie en onze concurrentiekracht', valt er in het Deltaplan te lezen.

Het AI-enthousiasme van het Nationaal AI Deltaplan is terug te horen bij dit kabinet. Zo moet Nederland koploper op het gebied van AI worden. Een behoorlijk ambitieuze doelstelling, om het mild uit te drukken. Opmerkelijk is dat delen van het Deltaplan haast letterlijk in het regeerakkoord terecht zijn gekomen. Vooropgesteld: het is wenselijk dat het kabinet Jetten-I zich laat adviseren door techneuten en ondernemers. Die delen meer AI-wijsheid dan de opiniepeiler annex amateur-detective annex AI-goeroe waarbij Schoof-I zijn oor te luisteren legde.

Maar dit kabinet is iets belangrijks vergeten: een tegengeluid organiseren. Met het Nationaal AI Deltaplan is er een zijde van de medaille wat betreft AI een podium geboden. Maar de andere zijde – terughoudendheid, bedachtzaamheid – is vergeten. Dat is niet zonder risico.

Koploper AI, maar burgers onbeschermd

Zo maakte dit kabinet bekend dat het afzwakking van de Europese AI-Act gaat steunen. De Europese AI-Act is wetgeving die AI-toepassingen reguleert op basis van risico: hoe hoger het risico voor burgers, hoe strenger de regels. Met het afzwakken van de AI-Act wil de Europese Commissie het makkelijker maken voor AI-bedrijven om te voldoen aan de privacywetgeving. Kleine en middelgrote bedrijven worden zelfs vrijgesteld van bepaalde verplichtingen.

De Autoriteit Persoonsgegevens maakt zich zorgen, want de AI-Act was onder druk van de lobby van technologiebedrijven al verwaterd. Volgens AP-voorzitter Aleid Wolfsen wil de regering de verordening verder uitkleden én vertragen. Ook Europese burgerrechtenorganisaties EDRi en Access Now waarschuwen dat de AI-Act burgers beschermt tegen de macht van big tech. Uitstel en verzwakking van de AI-Act is volgens deze organisaties niet in het belang van burgers van de EU.

Het afzwakken van de AI-Act past in de ambitie om koploper op het gebied van AI te worden. Wetgeving belemmert immers groei, is de gedachte. Deze regering doet er daarom goed aan om een AI-tegengeluid te organiseren, iets waar hopelijk elke lokale bestuurder wel eens kennis van heeft genomen. Het belang van andere geluiden leerde technologie-ondernemer Arko van Brakel in de praktijk. 'In 1999 bedacht ik een soort voorloper van YouTube, maar daar zat toen nog niemand nog op te wachten. Niemand in de organisatie stelde kritische vragen, omdat we alleen maar innovatie-enthousiastelingen hadden aangenomen', aldus Van Brakel. 

Van Brakel raadt leiders aan om een tegengeluid te organiseren. Een les die relevant is voor politieke leiders die zich bezighouden met AI, maar in feite voor elke (lokale) ambtenaar die zich bezighoudt met technologie. Jetten-I wil toch niet dat Nederland (na een onwaarschijnlijke inhaalrace) finisht als koploper op het gebied van AI, maar dat haar burgers niet beschermd zijn tegen big tech?