Hoe online haat de gemeenteraad raakt

In aanloop naar de gemeenteraadsverkiezingen worden lokale politici zichtbaarder dan normaal. Met die zichtbaarheid groeit echter ook iets anders: online haat. Scheldpartijen, intimidatie en persoonlijke aanvallen via sociale media zijn voor veel raadsleden inmiddels geen uitzondering meer. Gemeenteraden moeten daar goed op voorbereid zijn.

Om politici die met online bedreigingen en haat te maken hebben, ontwikkelde de werkgroep ‘Veilig online zichtbaar in de politiek’ van Stichting Stem op een Vrouw, samen met acht politieke partijen een protocol dat partijen moet ondersteunen bij het omgaan met online intimidatie. Volgens directeur en oprichter Devika Partiman, wordt de impact van die online agressie nog vaak onderschat. 

‘Er wordt vaak gedacht dat je pas iets kunt doen wanneer iets echt strafbaar is en je naar de politie kunt stappen’, zegt Partiman. ‘Maar er zit een enorm grijs gebied tussen kritiek en strafbare bedreiging in, waarin politici wel degelijk te maken krijgen met intimidatie, beledigingen of aanhoudende negatieve reacties die een grote impact kunnen hebben, terwijl er tegelijkertijd niet altijd duidelijk is waar zij met die ervaringen terechtkunnen.’

Route voor politici onduidelijk

Juist dat gebrek aan duidelijkheid kwam de afgelopen jaren steeds opnieuw naar voren in gesprekken tussen politieke partijen over veiligheid in de politiek. Raadsleden zoeken tot nu toe steun via informele routes: zij bespreken ervaringen met collega’s, met de burgemeester of met de griffie. Maar een duidelijke structuur ontbreekt vaak. Volgens Partiman kan het voor politici een groot verschil maken wanneer zij merken dat collega’s hen steunen wanneer zij doelwit worden van online aanvallen.

‘Onderzoek laat zien dat de ervaring van online haat sterk verandert wanneer iemand merkt dat anderen het zien en zich uitspreken’, zo vertelt ze. ‘Wanneer collega’s laten merken dat ze achter iemand staan en duidelijk maken dat bepaald gedrag niet normaal is, kan dat al een enorme steun zijn. Het belangrijkste is uiteindelijk dat politici weten dat ze er niet alleen voor staan en dat er mensen of plekken zijn waar ze terechtkunnen wanneer zoiets gebeurt.’

Gemeenteraden kunnen samen optrekken

Gemeenteraden kunnen volgens haar zelf ook een rol spelen in het stellen van die norm. Wanneer raadsleden zich gezamenlijk uitspreken tegen online intimidatie of publiekelijk steun uitspreken voor een collega die wordt aangevallen, kan dat duidelijk maken dat bepaald gedrag niet wordt geaccepteerd. Ook burgemeesters kunnen daarin een belangrijke rol spelen door zich uit te spreken tegen online agressie wanneer die binnen hun gemeente speelt.

Dat online haat de laatste jaren steeds vaker lijkt voor te komen, heeft volgens Partiman meerdere oorzaken. In de eerste plaats ligt de drempel om iemand online aan te vallen simpelweg lager dan in het echte leven. Mensen reageren sneller en directer wanneer zij achter een scherm zitten en niet oog in oog met degene tegen wie zij spreken. Daarnaast speelt de manier waarop sociale mediaplatforms omgaan met meldingen een rol. Volgens Partiman merken veel politici dat beledigende of intimiderende berichten tegenwoordig minder vaak worden verwijderd dan vroeger.

Moderatie op platforms verdwenen

‘Je kunt zaken nog steeds melden bij de platforms, maar vrijwel iedereen weet inmiddels dat dat meestal weinig oplevert’, vertelt ze. ‘En waar berichten vroeger soms nog werden verwijderd of accounts een waarschuwing kregen, blijven ze nu vaak gewoon online staan, waardoor mensen die zulke reacties plaatsen weinig gevolgen ondervinden en de drempel om ermee door te gaan alleen maar lager wordt.’

Hoewel online agressie richting politici geen volledig nieuw fenomeen is, de schaal waarop het tegenwoordig gebeurt wel sterk veranderd, merkt Partiman. Door sociale media kunnen reacties zich sneller verspreiden en veel zichtbaarder worden. Die zichtbaarheid speelt vooral een rol in verkiezingstijd. In de aanloop naar verkiezingen posten politici vaker op sociale media, voeren zij campagne en nemen zij vaker deel aan publieke discussies. Daarmee neemt ook de kans toe dat zij online kritiek of agressieve reacties krijgen.

Nieuwe kandidaten

Vooral nieuwe kandidaten merken dat verschil, zegt Partiman. Mensen die voor het eerst op een kandidatenlijst staan, hebben vaak nog weinig ervaring met publieke zichtbaarheid en kunnen daardoor verrast worden door de toon van sommige online reacties. Online haat kan een serieuze een drempel vormen voor nieuwe politici, vertelt Partiman. ‘Wanneer mensen zien hoeveel negatieve reacties politici online krijgen, kan dat behoorlijk ontmoedigend werken voor mensen die nog twijfelen of ze de stap naar de politiek willen zetten.’

Tegelijkertijd ervaren veel kandidaten dat de reacties buiten het internet vaak heel anders zijn. ‘In gesprekken met inwoners op straat of tijdens bijeenkomsten gaat het debat meestal gewoon respectvol’, zegt Partiman. ‘Online kan het veel sneller escaleren en krijgen lokale politici soms ook kritiek op landelijke politieke ontwikkelingen waar zij zelf nauwelijks invloed op hebben.’

Meer politici spreken zich uit

De gevolgen daarvan kunnen verder reiken dan alleen de persoonlijke ervaring van een politicus. Sommige politici passen hun gedrag aan om confrontaties te vermijden. Zo kiezen sommigen ervoor om minder actief te zijn op sociale media of bepaalde platforms helemaal te vermijden, terwijl anderen gevoelige onderwerpen of portefeuilles liever uit de weg gaan. Dat kan uiteindelijk ook invloed hebben op de politiek zelf. Tegelijkertijd ziet Partiman ook een verandering in hoe politici met het onderwerp omgaan. Waar online haat vroeger vaak werd gezien als iets dat er nu eenmaal bij hoorde, spreken steeds meer politici zich er tegenwoordig openlijk over uit. Volgens Partiman zorgt dat niet alleen voor meer bewustzijn, maar ook voor meer steun vanuit gemeenten en politieke organisaties.

Protocol ‘Veilig in de politiek’

Doordat politici hun ervaringen vaker delen, ontstaat er ook sneller een gesprek over wat je als gemeenteraad of als partij kunt doen wanneer iemand hiermee te maken krijgt’, zo vertelt Partiman. Een van de initiatieven die uit die gesprekken voortkwam, is een protocol dat door acht politieke partijen werd opgesteld binnen de werkgroep ‘Veilig in de politiek’. Dat document moet partijen helpen om duidelijke afspraken te maken over hoe zij omgaan met online intimidatie en waar politici terechtkunnen wanneer zij ermee te maken krijgen. ‘Onder meer de Vereniging van Nederlandse Gemeenten, de Vereniging voor Raadsleden, de Vereniging van Griffiers en het Nederlands Genootschap van Burgemeesters zijn aangesloten bij het traject’, zegt Partiman. In de komende maanden gaan deze organisaties samen met politieke partijen kijken hoe de afspraken in de praktijk kunnen worden ingevoerd.

Het protocol vormt volgens Partiman vooral een startpunt. ‘Het document ligt er nu, maar uiteindelijk moet je samen bepalen hoe zoiets er in de praktijk uitziet binnen een gemeenteraad of binnen een politieke partij. Het belangrijkste blijft dat politici weten dat er mensen zijn die hen steunen en dat zij ergens terechtkunnen wanneer online haat een rol begint te spelen in hun werk.’

Hardnekkig probleem

Want hoewel het probleem hardnekkig is, ziet Partiman inmiddels ook ontwikkelingen die hoop geven. Het bewustzijn over online intimidatie groeit, en politici spreken zich steeds vaker uit wanneer collega’s doelwit worden van online aanvallen. In Europa komen moderatie-loze platforms met kwaadaardige deepfakes in de media en de politiek steeds meer onder een vergrootglas. Maar volgens Partiman begint verandering niet alleen bij regels of technologie, maar ook bij hoe politici onderling met elkaar omgaan. ‘Als collega’s laten zien dat ze zien wat er gebeurt en dat ze iemand steunen, dan maakt dat voor degene die het meemaakt vaak al een enorm verschil.'