Overslaan en naar de inhoud gaan

Essay: Vertrouw niet blind op de ‘grote kansen’ van AI

Volgens Ilyaz Nasrullah zijn de plannen voor een slagvaardige overheid onrealistisch en rusten ze op het AI-denken van Silicon Valley.

Pixelillustratie: dikke man met hoge hoed en pijp, wolk, koning op rad van fortuin, gele zon en sterren.
'Fake it 'till you make it' door Marcin Wilkowski - Marcin Wilkowski / https://betterimagesofai.org / https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/

Wie het eenmaal opvalt, kan het niet meer ontgaan: verklaringen over kunstmatige intelligentie beginnen opmerkelijk vaak met een vage toekomstbelofte. ‘AI biedt grote kansen’, wordt er dan gezegd, meestal gevolgd door een oproep tot grote investeringen in deze technologie. Vragen over hoe reëel die kansen eigenlijk zijn en hoe die te verzilveren, worden slechts mondjesmaat gesteld. De belofte wordt zo vaak herhaald, dat die simpelweg voor waar wordt aangenomen. Daar komt nog bij dat degenen die wel twijfelen stiekem een andere waarheid vrezen: bevraag het enthousiasme over AI niet, want dat is niet goed voor je reputatie. Die terughoudendheid om de AI-hype kritisch te bevragen, neemt de noodzaak om dat te doen helaas niet weg. Hoe oververhitter de beloftes van de AI-bazen in Silicon Valley worden, hoe belangrijker het zelfs wordt om het hoofd koel te houden. Want alleen al die beloftes grijpen merkbaar in op de Nederlandse economie en maatschappij.

Een believer in AI als oplossing voor de overheid?

Zo deed Herna Verhagen, voorzitter van de Commissie Toekomst Rijksdienst, medio oktober een opvallende uitspraak. Tijdens een ronde­tafelgesprek in de Tweede Kamer over de ‘slagvaardige overheid’ zei ze: ‘Ik ben echt een believer dat [AI] wel degelijk een oplossing kan zijn om toe te werken naar een toekomstbestendige overheid, die ook dichter bij de burger en bedrijven komt.’

Nog los van de inhoud staat het doen van zo’n uitspraak haaks op de principes van goed bestuur. De Nederlandse code voor goed openbaar bestuur bijvoorbeeld, stelt onomwonden dat beslissingen te rechtvaardigen moeten zijn. Simpelweg believer zijn – een blind geloof, dat per definitie niet op feiten is gebaseerd – kan dan ook nooit de overheidsinzet van AI rechtvaardigen.

Simpelweg believer zijn – een blind geloof, dat per definitie niet op feiten is gebaseerd – kan nooit de overheidsinzet van AI rechtvaardigen

Ook inhoudelijk roept Verhagens uitspraak vragen op. Wat betekent het dichter bij de burger komen
van de overheid in de context van AI? De Amerikaanse AI-bedrijven presenteren diensten als ChatGPT en Claude immers als geschikte vervangers van menselijke intelligentie. Maar ook al zouden deze diensten de belofte van het op grote schaal overnemen van mensenwerk waarmaken, dan nog zullen burgers de te verwachten afname aan menselijk contact niet als ‘dichterbij’ ervaren. Als een nauwere band tussen burgers en overheid inderdaad het doel is, vraagt dat dan niet juist om investeringen in mensen in plaats van in een technologie die de mens belooft te vervangen?

Cynische conclusie

Deze vraag is tegelijk onschuldig en venijnig. Het onschuldige is dat de vraag vanzelf opkomt bij burgers die Verhagens gedachtegang proberen te begrijpen. Het venijn komt pas aan de oppervlakte als die vraag niet serieus of naar tevredenheid beantwoord wordt. Het uitblijven van een bevredigend antwoord leidt automatisch tot een cynische conclusie: het wegbezuinigen van de mens ís het doel van de inzet van AI door de overheid, niet het dichter tot de burger komen.

Het wegbezuinigen van de mens ís het doel van de inzet van AI door de overheid, niet het dichter tot de burger komen

Burgers die deze conclusie inmiddels al getrokken hebben, kan dat nauwelijks kwalijk worden genomen. Het wegbezuinigen van ambtenaren is immers een uitgesproken voornemen van het huidige kabinet. Eind oktober koppelde staatssecretaris van Slagvaardige Overheid Eric van der Burg (VVD) in een brief aan de Tweede Kamer een getal aan die ambitie. Om de bezuinigingsdoelstellingen te halen die het kabinet zichzelf heeft opgelegd, schatte hij dat er tot en met 2035 maar liefst 25.000 voltijdsbanen bij de Rijksoverheid moeten verdwijnen.

Dat getal maakt een eerdere passage in dezelfde brief opmerkelijk. Onder de kop ‘Een slagvaardige overheid is mensenwerk’, schrijft de staatssecretaris dat het cruciaal is dat de overheid een aantrekkelijke werkgever is en blijft voor talent. Hij stelt: ‘Dat vereist dat we hen stimuleren om de beste versie van zichzelf te zijn en dat we goed voor hen zorgen.’

Het belangrijkste overheidsnieuws van de dag

Schrijf je in voor de Binnenlands Bestuur nieuwsbrief

Het is nog maar de vraag of ambtenaren inderdaad gemotiveerder zullen raken door deze dubbelzinnigheid van de staatssecretaris. Te meer omdat hij even verderop in de brief vermeldt dat het de wens van het kabinet is dat ‘ambtenaren individueel en collectief meer kunnen leveren’. Het cursief is van mij, want hoe kan de Rijksdienst als collectief productiever worden met 25.000 fte minder?

Om de doelstelling te behalen, moeten de ambtenaren die in 2035 overblijven minimaal 20 procent productiever zijn dan vandaag

Om dit in perspectief te plaatsen: om deze doelstelling te behalen, moeten de ambtenaren die in 2035 overblijven minimaal 20 procent productiever zijn dan vandaag. Dat is een productiviteitswinst van maar liefst één dag (!) in een 40-urige werkweek.

De productiviteitswinst moet komen van de inzet van AI

In zijn brief noemt de staatssecretaris dat het kabinet aan vier zogenoemde doorbraken werkt om dit voor elkaar te krijgen. Van de eerste drie hiervan – het reduceren van werkplekken, het verminderen van inkoopeisen en het standaardiseren van het interne dienstenaanbod – is het echter evident dat hun bijdrage aan een productiviteitswinst van één dag per week verwaarloosbaar zal zijn.

Het is dus de vierde doorbraak die tot de redding van dit kabinetsplan moet komen: de inzet van AI. Een idee dat ook verleidelijk is voor gemeenten die een gat in de begroting moeten opvullen. Staatssecretaris Van der Burg zegt echter niets over hoe de inzet van AI tot de benodigde productiviteitswinst gaat leiden: de relevante besparingsplannen komen pas in het eerste kwartaal van 2027.

Dat het maken van zulke plannen tijd kost, is op zichzelf niet vreemd. Wat wel verwonderlijk is, is dat de bezuinigingsambitie bedacht is nog vóór die plannen zijn afgerond en hun haalbaarheid is getoetst. Dit laat zien dat het kabinet hetzelfde blinde geloof heeft in de potentie van AI als Herna Verhagen. Dat maakt het onwaarschijnlijk dat de commissie-Verhagen kritische kanttekeningen zal plaatsen bij het geloof in AI. Het is wel nodig dat dit gebeurt, al is het maar om het kabinet – zoals de Nederlandse code voor goed openbaar bestuur voorschrijft – te bewegen richting een gedegen onderbouwing van het voornemen om ambtenaren op grote schaal te vervangen met AI-systemen. Die onderbouwing moet tenminste de vraag beantwoorden waar het geloof van het kabinet in AI op gebaseerd is. Er is namelijk geen enkel grootschalig economisch onderzoek dat erop wijst dat de inzet van systemen als ChatGPT leidt tot de productiviteitswinst waar het kabinet naar streeft.

Er is geen enkel grootschalig economisch onderzoek dat erop wijst dat de inzet van AI-systemen leidt tot de productiviteitswinst waar het kabinet naar streeft

Afgelopen oktober bijvoorbeeld, publiceerde het economische onderzoeksinstituut NBER de bijgewerkte resultaten van een doorlopende studie naar het AI-gebruik van ongeveer 9.000 bedrijven wereldwijd. Deze bedrijven rapporteerden een productiviteitswinst door toedoen van AI van slechts 0,2 procent in drie jaar tijd. Dat is een winst van minder dan vijf minuten op een 40-urige werkweek, significant minder dan de dag per week waar de productiviteitsambitie van het kabinet om vraagt.

De komende drie jaar verwachten de bedrijven een productiviteitswinst door toedoen van AI van 0,6 procent per jaar. Dit zou een ‘grote impact’ zou zijn, omdat de gemiddelde productiviteitsgroei in Europa en Noord-Amerika tussen de één en twee procent ligt. Stel dat de productiviteit door toedoen van AI tot en met 2035 werkelijk ieder jaar met 0,6 ­procent toeneemt, dan levert dat tegen die tijd een totale productiviteitswinst op van iets meer dan 5,5 procent. Ook dat komt niet in de buurt van de 20 procent die geïmpliceerd wordt door de Kamerbrief van staatssecretaris Van der Burg.

In een recent iBestuur-interview over de slagvaardige overheid zei de staatssecretaris dat hij van het ‘wat’ is en niet van het ‘hoe’. Dat blijkt wel. Het heeft er alles van weg dat het kabinet het denken over AI simpelweg heeft overgenomen van de AI-bazen in Silicon Valley, die feitenvrij roepen dat werknemers maar liefst tien keer – ofwel, 900 procent – productiever zullen worden.

Deze constatering contrasteert scherp met de Kamerbrief van Van der Burg, waarin staat dat AI toegepast zal worden ‘binnen de randvoorwaarden van […] soevereiniteit’. Als dat écht zo is, dan heeft het kabinet nog wat extra onschuldige en tegelijk venijnige vragen te beantwoorden. Hoe soeverein is een overheid überhaupt als die geen eigen gedachten vormt over AI, maar die ogenschijnlijk klakkeloos overneemt van de Amerikaanse AI-industrie? Hoe soeverein kan een overheid zijn, die zich in de toekomstplannen afhankelijk maakt van AI-diensten die op dit moment uitsluitend door Amerikaanse en Chinese partijen tot een enigszins bruikbaar niveau ontwikkeld worden?

Hoe soeverein is een overheid als die geen eigen gedachten vormt over AI, maar die ogenschijnlijk klakkeloos overneemt van de Amerikaanse AI-industrie?

Als het kabinet inderdaad voor die afhankelijkheid kiest, hoe verhouden de bezuinigingen op de Rijksdienst zich dan tot de investeringen die noodzakelijkerwijs moeten plaatsvinden in een soevereine Europese AI-industrie?

Het kabinet zou er goed aan doen om eerst een eigen perspectief te vormen op de toegevoegde waarde van AI, alvorens ambitieuze besparingsambities en -plannen te formuleren. Want met hoe de vlag er nu bij hangt, is onze ‘slagvaardige’ overheid straks allesbehalve soeverein.

Ilyaz Nasrullah is informaticus en digitaal strateeg. Recent schreef hij het boek 'Dit is AI'.

Dit is een ingekorte versie. Lees het volledige essay in Binnenlands Bestuur 20 (inlog).

Copilot in de publieke sector

Copilot in de publieke sector

Weet jij wat AI werkelijk kan betekenen voor jouw werk als ambtenaar — en waar de grenzen liggen? Zonder gefundeerde kennis over AI-toepassingen en de juridische en ethische kaders daarbinnen, is het lastig om als professional een kritisch en onderbouwd standpunt in te nemen. Leer hoe je AI verantwoord en effectief inzet binnen de publieke sector, zodat je bijdraagt aan besluitvorming die wél op feiten is gebaseerd.

schrijf u vandaag nog in

Plaats als eerste een reactie

U moet ingelogd zijn om een reactie te kunnen plaatsen.

Melden als ongepast

Door u gemelde berichten worden door ons verwijderd indien ze niet voldoen aan onze gebruiksvoorwaarden.

Schrijvers van gemelde berichten zien niet wie de melding heeft gedaan.

Bevestig jouw e-mailadres

We hebben de bevestigingsmail naar %email% gestuurd.

Geen bevestigingsmail ontvangen? Controleer je spam folder. Niet in de spam, klik dan hier om een account aan te maken.

Er is iets mis gegaan

Helaas konden we op dit moment geen account voor je aanmaken. Probeer het later nog eens.

Maak een gratis account aan en geniet van alle voordelen:

Heeft u al een account? Log in

Maak een gratis account aan en geniet van alle voordelen:

Heeft u al een account? Log in