Renske Leijten: ‘Eerlijk leiderschap begint bij het erkennen dat fouten maken erbij hoort’

Het toeslagenschandaal werkt nog altijd door in beleid, uitvoering en het vertrouwen in de overheid. De vraag is niet meer wat er misging, maar wat we daarvan leren. Volgens Renske Leijten staat er daarbij meer op het spel dan nieuwe regels of betere systemen. “Wat vooral geleerd moet worden, is dat fouten niet ontkend moeten worden.”

Na bijna zeventien jaar in de Tweede Kamer en een cruciale rol in het blootleggen van het toeslagenschandaal, houdt Leijten zich nu bezig met de vraag wat eerlijk leiderschap in de publieke sector werkelijk vraagt. Niet als abstract ideaal, maar als dagelijkse praktijk. Een helder pleidooi over systeemfalen, zelfkritiek en de voorwaarden voor veilig werken in de publieke sector.

Door ontkenning ontstaat een doofpotcultuur en dat is intrinsiek onveilig voor de hele organisatie."

Waar fouten worden ontkend, wordt het onveilig

Een belangrijke les van het toeslagenschandaal ligt voor Renske Leijten niet alleen in beleid of digitalisering, maar in cultuur. “Uit het toeslagenschandaal is een hoop te leren, zo blijkt uit meerdere analyses. Hoe beleid passender en menselijker kan en hoe organisaties beter moeten omgaan met algoritmen en digitale ondersteuning. Maar wat er vooral geleerd moet worden, is dat fouten die gemaakt worden, niet ontkend moeten worden. Door de ontkenning ontstaat er een doofpotcultuur en dat is intrinsiek onveilig voor de hele organisatie, niet alleen voor dat wat in de doofpot gestopt wordt.”

Wie fouten ontkent of wegdrukt, zo stelt Leijten, creëert geen stabiliteit, maar vergroot de risico’s voor de organisatie. “Bij leiderschap, of dat nu commercieel of publiek is, hoort een open houding en het bewustzijn dat het maken van fouten erbij hoort. De erkenning dat fouten het beste gemeld kunnen worden en dan opgelost, in plaats van verstopt worden met grote gevolgen van dien.”

Daarbij is benaderbaarheid essentieel, ook wanneer het gesprek ongemakkelijk wordt. “Dit vraagt niet alleen een open mentaliteit van leiders van de organisatie, maar ook dat je een betrouwbare partij bent waar je terecht kunt met problemen, fouten of dilemma’s. Bij jou als leider is het veilig om ook iets te vertellen wat niet positief is. Deze houding betekent niet dat er geen rekenschap hoeft te zijn van verkeerd handelen, maar het oplossen en verbeteren staat voorop.”

Systeemfalen mag nooit een excuus worden

In analyses over het toeslagenschandaal wordt vaak gewezen naar ‘het systeem’ of ‘de politiek’. Begrijpelijk, maar volgens Leijten ook gevaarlijk als het persoonlijke verantwoordelijkheid uitwist. “Ondanks dat iemand onderdeel is van een systeem, waar het ook systemisch fout kan gaan, ontslaat dit je nooit van de eigen verantwoordelijkheid om bij fouten, onprofessioneel of zelfs onrechtmatig werken, weg te kijken.”

Juist in organisaties waar het vermogen tot zelfkritiek ontbreekt, ontstaan schadelijke dynamieken. “Het is geenszins makkelijk als er in de organisatie geen cultuur is om problemen te bespreken of waar een criticaster altijd het probleem wordt gemaakt, in plaats van naar de boodschap te luisteren. In een organisatie waar de cultuur mist om zelfkritisch te zijn, wordt iemand snel een klokkenluider en dat wil eigenlijk niemand.

Ze is scherp over kleine, alledaagse signalen. “Het is belangrijk om je bewust te zijn van de cultuur waarin je werkt. Het beschimpen van kritische mensen bij het koffieapparaat of naar het plafond staren als iemand iets onwelgevalligs zegt, is om tegen te gaan. Steun mensen die om opheldering vragen of een probleem bespreekbaar willen maken. Dit verandert namelijk de cultuur in een organisatie waarin uiteindelijk opener met fouten omgegaan kan worden.”

Cultuur bepaalt of kritiek veilig is

Het zijn de omstandigheden die de mens de mogelijkheid geven zich te ontwikkelen, naast eigen capaciteiten, aldus Leijten. “Als de omstandigheden nog niet goed zijn, is het in ieders belang en ook ieders taak om te kijken hoe de cultuur kan worden verbeterd. Belangrijk is dat je niet tegen elkaar uit laat spelen. Dat je toch die collega die je eigenlijk niet zo mag, wel blijft steunen. Isoleren en negeren van onwelgevallig geluid op de werkvloer is een grote rode vlag voor een ongezonde sfeer. Besef dat je daaraan kunt bijdragen, aan zowel het vergroten van die sfeer als het wegnemen ervan, door je eigen gedrag.”

“Hou de ogen altijd op de inhoud", stelt ze. “Zodra onderwerpen persoonlijk worden gemaakt, door leidinggevenden of collega’s, dan gaat de dynamiek schuiven van het oplossen van problemen naar het zoeken van een schuldige of het afleiden van de inhoud.” Hoe iemand zich kleedt, uitdrukt, of ruikt doet simpelweg niet ter zake. “Het gaat om wat iemand zegt of bespreekbaar wil maken. Iedereen kan bijdragen aan de cultuur waarin geen persoonlijke maatstaven door inhoudelijke issues heen lopen.”

Recht doen vraagt om passend handelen

Een terugkerend spanningsveld in de publieke sector is dat tussen regels en de menselijke maat. Leijten is van mening dat er een onterechte tegenstelling wordt gemaakt van het rechtmatig werken en de menselijke maat. “Vaak is er angst voor een uitzondering, wat dan menselijke maat wordt genoemd, en de doorwerking daarvan, alsof iedereen recht zou hebben op dezelfde uitzondering. In veel beleid werkt de gedachte ‘one size fits all’ juist uit in een situatie waarin dat ene bij niemand past.”

Menselijke maat begint volgens haar bij iets fundamenteels: de ander zonder vooroordeel benaderen. “Menselijke maat is in eerste instantie de mens zien met wie of voor wie je werkt. Van mens tot mens een gesprek voeren of contact hebben en dan zonder vooroordeel of wantrouwen de ander benaderen. Dit heeft met vriendelijkheid en respect te maken. Juist als je zelf al gaat invullen wat de beweegreden van de ánder wel niet zal zijn, ontstaat er snel een onrechtmatige situatie omdat die ander zich niet kan verweren tegen vooroordelen.”

“In oplossingen kan er altijd afgeweken worden als de afwijking het doel van een regeling maar dient.” Juist daar gaat het in de praktijk vaak mis. “Waarom zou je iemand die een traplift nodig heeft, een deurbel geven? Dit klinkt misschien absurdistisch, maar dit is wat er wel vaak gebeurt. Iets aanbieden wat niet past, is onmogelijk rechtmatig te noemen. Als er uitzonderingen gemaakt worden, noteer die dan goed. Neem bij twijfel niet alleen de beslissing.”

Van reflectie naar verantwoordelijkheid

Voor de Binnenlands Bestuur Academie verzorgt Renske Leijten de workshop Eerlijk leiderschap waarin niet theorie maar persoonlijke reflectie centraal staat. Ze verwijst daarbij naar de stille hoofdrolspelers in het toeslagenschandaal. “Het toeslagenschandaal kwam boven water omdat er één eigenwijze advocate was die van geen ophouden hield. Zij werd uiteindelijk geholpen door een medewerker van de bezwaarafdeling die haar ontlastend materiaal gaf voor haar cliënten, waardoor ze rechtszaken voor haar cliënten ging winnen. Dit zijn Eva González Pérez en Joop Hack. Beiden stille helden, terwijl ze deden wat ze moesten doen.”

Leijten vraagt mensen altijd op zoek te gaan naar de Eva of Joop in henzelf of in hun organisatie en team. “En dan de vraag te stellen, hoe wordt er met deze mensen omgegaan? Is er sprake van die open cultuur? Of is er iets waar je een doorbraak zou willen en je weet niet hoe?” Dit is wat ze met de deelnemers in de workshop gaat onderzoeken. “Ieder met zijn eigen omgeving als materiaal, om met wat we analyseren en bespreken in de omgeving ook direct in de praktijk te brengen. Er is helemaal niet één toverstokje voor alles, en iedereen handelt anders. Toch zal het open bespreken van dilemma’s en uitdagingen leiden tot meer zelfinzicht en adviezen waar nog niet aan gedacht werd.”

De training is expres niet alleen overbrengen van kennis en ervaringen, benadrukt ze. “De opdracht zelf op zoek te gaan en zelf te analyseren wat de uitdaging is in het specifieke geval, maakt dat deze training direct effect zal hebben en hopelijk een duurzaam effect op je eigen blikveld voor verhoudingen en mechanismen die je eerder niet zag.”

Leiderschap zonder toneelspel

Gevraagd naar een recente situatie die haar zelf opnieuw aan het denken zette over eerlijk leiderschap, is Leijten open over haar eigen worsteling met leiderschap. “Vaak hoor ik dat mijn aanwezigheid in bijeenkomsten intimiderend kan overkomen. Omdat ik direct communiceer en geen onderwerpen uit de weg ga, omdat ik zaken scherp benoem. Telkens vraag ik mij af of ik dit nu moet veranderen of dat het juist een kracht is. En beide is natuurlijk waar", zegt ze resoluut. “Als de intimidatie te groot is voor een gelijkwaardig gesprek, dan moet het veranderen. Maar als de eerste indruk met zich meebrengt dat iemand juist opent om open te zijn, of als het ertoe leidt dat er ruimte komt voor anderen de bijeenkomst, dan is het een kracht.”

Een reflexieve houding en het vermogen je aan te passen aan de situatie, zonder dat het toneelspelen wordt, zijn volgens Leijten belangrijke elementen voor leiderschap. Op die manier kun je je zowel verhouden tot ingewikkelde bureaucratische kwesties als tot het persoonlijk niveau van iemand intrinsieke dilemma’s. “Hiervoor is ook nodig dat publieke leiders goed weten en vooral willen weten, hoe het met de hele organisatie gaat. Van uitvoerende diensten tot de beleidsmakers.”

Alleen met dat volledige beeld kun je de belangen in en van een organisatie goed afwegen. “Ook weet een leider dan beter de kennis te vinden als een vraagstuk expertise vraagt. En dat expertise niet alleen van achter het bureau komt, dát hoort een publiek leider tot in de vezels te voelen.”

Lees ook: Renske Leijten is verkozen tot IT-politicus van 2022.

Maak kennis met Renske Leijten

Voormalig Tweede Kamerlid, auteur en een van de sleutelfiguren in het blootleggen van het toeslagenschandaal. Leijten verbindt politieke ervaring met scherpe reflectie op cultuur, leiderschap en publieke verantwoordelijkheid.
In 2024 publiceerde Leijten het boek over de toeslagenadvocate Eva González Pérez: Leuker kunnen we het niet maken. Ze werkt op dit moment aan een tweede boek dat halverwege 2026 zal verschijnen.  Lees meer over haar expertise.