Wie controleert het politieteam dat demonstranten volgt?

Het kabinet moet ‘met spoed’ aan de slag met wetgeving om het speciale politieteam TOOI een duidelijke wettelijke grondslag te geven. Die oproep doet burgemeester Anton Stapelkamp van Aalten.

Speciaal team verzamelt meer gegevens dan is toegestaan

Het zogenoemde Team Openbare Orde Inlichtingen (TOOI) is een onderdeel van de nationale politie dat in het geheim informatie verzamelt om vooraf ernstige verstoring van de openbare orde in te schatten. Het kan dan gaan om voetbalrellen, maar ook om klimaat- of anti-azc-demonstraties. Daarbij gebruiken de teams ook burgerinformanten. De politie gebruikt daarbij artikel 3 van de Politiewet als legitimatie voor dat verregaande onderzoekswerk. Maar afgelopen maart constateerde de Autoriteit Persoonsgegevens (AP) dat TOOI veel uitgebreider informatie inzamelt over privépersonen dan op basis van de Politiewet zou mogen. Denk bijvoorbeeld aan het langdurig inwinnen van informatie over een bepaalde persoon en gedetailleerde gegevens over iemands privéleven, zoals informatie over relaties of iemands gezondheidssituatie.

Inbreuk

Artikel 3 van de Politiewet bevat de taakomschrijving van de politie, en is vrij algemeen geformuleerd. Volgens de AP staat het artikel daarom alleen een ‘geringe inbreuk op iemands privacy’ toe. Daar is bij de inlichtingen van het polititeam geen sprake van, constateerde de privacywaakhond. Die inbreuk op de grondrechten kan daarom niet zomaar, zei AP-voorzitter Aleid Wolfsen destijds in een reactie: ‘Als de politie inbreuk maakt op iemands grondrechten, mag dat alleen op basis van duidelijke en nauwkeurige wetgeving. Dat voorkomt willekeur bij het optreden van de politie en zorgt ervoor dat deze inbreuk democratisch gelegitimeerd is.’ Dat optreden kan een ‘chilling effect’ hebben, stelde Wolfsen in de reactie. ‘Mensen durven hun grondrechten minder te gebruiken, omdat zij bang zijn gevolgd te worden.’

Vertraging

Minister van Justitie en Veiligheid David van Weel (VVD) liet na de publicatie van de bevindingen van de privacywaakhond weten voor de zomer met een inhoudelijke reactie te komen. Die reactie heeft ‘iets vertraging opgelopen’, laat een woordvoerder van Van Weel weten aan Binnenlands Bestuur. De bedoeling is nu dat er aan het einde van de zomer een brief komt. Burgemeester Anton Stapelkamp van het Gelderse Aalten is er niet gerust op. Hij dringt aan op snelle wetgeving. Bij de inperking van de grondrechten is uitdrukkelijke wetgeving vereist, schetst hij in een recent artikel in het Tijdschrift voor de Politie. Niet alleen de door de AP gesignaleerde inbreuk op de grondrechten is problematisch, stelt Stapelkamp verder; ook het feit dat de gezagsuitoefening door de burgemeester niet goed geregeld is, kan leiden tot problemen.

De AP wijst hier eveneens op. ‘Ik zal het nut van TOOI niet ter discussie stellen’, legt Stapelkamp nu uit aan Binnenlands Bestuur. ‘Elke burgemeester wil weten wat er mogelijk kan gaan gebeuren. Maar wie is er verantwoordelijk voor het optreden van de politiedienst? Dat is niet duidelijk.’

Coronademonstraties

De burgemeester heeft het lokaal gezag over zijn gemeente, maar TOOI is, net als de rest van de nationale politie, in regionaal verband actief. Welke burgemeester is dan verantwoordelijk? ‘We hebben in Aalten bijvoorbeeld wat corona demonstraties gehad’, vertelt Stapelkamp. Volgens de burgemeester liet de politie hem vooraf weten dat zij bij de protesten zo’n honderd demonstranten verwachtten. Stapelkamp: ‘Het kan zomaar zijn dat de politie zich baseerde op informatie van TOOI. Dat vermoeden heb ik weleens, maar het is niet altijd duidelijk omdat het team min of meer zelfstandig werkt.’

Die onduidelijkheid kan zich wreken, omdat de burgemeester verantwoording over eventuele maatregelen moet afleggen aan de gemeenteraad. Wat als die maatregelen gebaseerd blijken te zijn op informatie die het Team Openbare Orde Inlichtingen onrechtmatig heeft verzameld?

Stapelkamp wijst erop dat er ook voor de publicatie van het AP-onderzoek discussie is over de wettelijke verankering van TOOI. ‘Wie houdt zicht op de politiespionnen’, schreef hoogleraar Geerten Boogaard in april 2024 in zijn column in Binnenlands Bestuur. En vorig jaar nog werden er ook in de gemeenteraad van Amsterdam vragen gesteld over toezicht en controle op het heimelijke politiewerk. De Amsterdamse politieregio werkt aan maatregelen om meer grip te krijgen op het werk van TOOI, schreef burgemeester Femke Halsema aan de raad. Zo is er in een bestuurlijke portefeuillehouder aangewezen, en worden in overleg tussen de politie en de betrokken gemeenten ‘prioritaire aandachtsgebieden’ vastgesteld.

Noodzakelijk

De zorgen van de Aaltense burgemeester worden niet door iedereen gedeeld. Op LinkedIn schrijft burgemeester Sjors Fröhlich van Vijfheerenlanden in een reactie op het artikel in het politietijdschrift dat de gezagsrol in verschillende politieregio’s ‘adequaat wordt ingevuld’ en dat ook het ‘toezicht achteraf een goede rol heeft gekregen’.

Meldingen van het TOOI hebben in de politieregio Midden- Nederland, waar Vijfheerenlanden onder valt, al diverse malen bijgedragen aan ‘goede besluiten’, stelt Fröhlich. Hij noemt de informatie die door TOOI wordt verstrekt ‘noodzakelijk voor burgemeesters’. Het onderzoek van de privacywaakhond laat volgens Fröhlich ‘veel vraagtekens achter’. ‘Met de definitie van de AP kan zelfs de wijkagent geen praatje meer maken.’

De reacties van Fröhlich en Halsema laten zien dat de regio’s ook verschillend omgaan met de gezagsverhouding, ziet Stapelkamp. Maar, zegt de burgemeester van Aalten, ook in Fröhlichs reactie worden lang niet alle vragen beantwoord, bijvoorbeeld over de grondrechten. ‘Het is aan de minister om met duidelijkheid te komen.’