Vier jaar geleden besloot ik mijn frustratie over een lokale ontwikkeling om te zetten in actie. In plaats van vanaf de zijlijn te roepen, stelde ik me kandidaat voor de gemeenteraadsverkiezingen. Met succes: ik won een zetel en heb me de afgelopen vier jaar met volle overgave ingezet voor onze gemeente. Bij de recente verkiezingen werd ik opnieuw gekozen, ditmaal met de meeste voorkeurstemmen van alle kandidaten en bovendien goed voor in totaal vier zetels. Ik schrijf dit mandaat toe aan mijn keuze om me de afgelopen jaren écht diepgaand in de inhoud van dossiers vast te bijten. Maar precies daar, in die inhoudelijke complexiteit, ontdekte ik een wezenlijk probleem in ons lokaal bestuur.
Tijd voor BAAS - Besturen as a Service
Gemeenteraden verliezen de grip door regionale samenwerkingen. Door Besturen als een Service moeten zij weer sturen op doelen en resultaten.
Ik ervaar in de praktijk dat een gemeenteraad in de huidige vorm vaak onvoldoende is toegerust om de alsmaar complexer wordende dossiers adequaat te behandelen. Onze bestuurlijke structuren stammen in de basis nog uit een tijd waarin een gemeentebestuur ging over overzichtelijke lokale zaken: het bestemmingsplan, de speeltuin om de hoek of lokale woningbouw.
Vandaag de dag is het besturen van een gemeente echter fundamenteel veranderd en aanzienlijk complexer – en soms ook specialistischer – geworden. Een grote aanjager van deze complexiteit is de enorme toename van zogeheten gemeenschappelijke regelingen en varianten daarop. Soms is zo’n regionale samenwerking volkomen logisch en noodzakelijk, zoals bij de inrichting van een veiligheidsregio. Maar we zien deze structuren inmiddels overal: in de jeugdzorg, ruimtelijke ontwikkeling, opvang en de energietransitie. Daarbovenop komt een onoverzichtelijk oerwoud aan andere overleg- en bestuursvormen, zoals Provinciale en Regionale Regieteams (PRT’s en RRT’s) en convenanten voor regionale samenwerking met privaatrechtelijke constructies.
De vaak ondoorzichtige netwerkstructuren vormen voor zowel gemeenteraadsleden als inwoners een belangrijk fundament voor de politieke en maatschappelijke onvrede die momenteel heerst
Deze vaak ondoorzichtige netwerkstructuren vormen voor zowel gemeenteraadsleden als inwoners naar mijn overtuiging een belangrijk fundament voor de politieke en maatschappelijke onvrede die momenteel heerst. ‘Besturen op afstand’ vereist een totaal andere manier van controle. Sterker nog: in veel van deze constructies is de vraag of er vanuit de gemeenteraad nog wel sprake is van écht besturen.
De invloed van de lokaal gekozen volksvertegenwoordiger verloopt bij dit soort regelingen veelal via het indienen van een ‘zienswijze’. Dit staat eigenlijk haaks op ons democratisch mandaat. Een zienswijze heeft het karakter van beïnvloeding, niet van besturen of besluitvorming. Het devalueert de gemeenteraad tot een adviesorgaan voor het eigen beleid.
Hoe doorbreken we dit? In de zakelijke wereld en de IT is het concept ‘as a service’ (zoals Software as a Service) de standaard geworden voor het uitbesteden van complexe processen, zonder dat de afnemer de eindregie verliest. Ik stel voor dat we deze regionale samenwerkingsverbanden door een vergelijkbare bril gaan bekijken: Bestuur as a Service (BAAS).
Wanneer we gemeenschappelijke regelingen en regionale diensten daadwerkelijk gaan behandelen als een ‘service’ die wij als gemeente afnemen, ontstaat er een nieuw perspectief. De gemeente is niet langer een passieve toeschouwer, maar positioneert zich als een professionele en veeleisende opdrachtgever.
Hoe werkt dat in de praktijk? Door terug te gaan naar de bestuurlijke kern: het maken van een messcherp onderscheid tussen ‘wat willen we?’ en ‘hoe gaan we het doen?’. In het BAAS-model gaat de gemeenteraad uitsluitend over het wat, terwijl we de uitvoering van deze regionale vraagstukken – het hoe – overlaten aan de samenwerkingsverbanden.
Dit vereist wel dat we als raad onze rol aanzienlijk zakelijker gaan benaderen. Kaders en doelen moeten meetbaar zijn. Als we bijvoorbeeld complexe jeugdzorg regionaal uitbesteden, moeten we als opdrachtgever vooraf concreet vastleggen welke meetbare resultaten we voor dat geld terugverwachten. Binnen deze structuur kan elke deelnemende gemeente haar eigen lokaal gewenste invulling eisen, afgestemd op de eigen budgettaire grenzen en behoeften. Bovendien kan een systeem van benchmarking ontstaan, zodat deze gemeenschappelijke regelingen – in welke vorm dan ook – met elkaar vergeleken kunnen worden op effectiviteit en efficiëntie.
Hierin schuilt de enorme meerwaarde van deze aanpak: de gemeenteraad zit weer daadwerkelijk zelf aan het stuur van de eigen gemeente. Dat is een wezenlijk contrast met de huidige praktijk, waarin echte sturing ontbreekt.
Antoine Aarts, gemeenteraadslid Heusden
Plaats als eerste een reactie
U moet ingelogd zijn om een reactie te kunnen plaatsen.