Hoe dan?

Eind september bedacht een zaal vol bestuurders en gemeentesecretarissen op het VNG-congres in een uurtje prima oplossingen voor de arbeidsmarktkrapte van 2035. Toch liep ik met een onbestemd gevoel naar buiten. Want plannen maken kunnen we. Het is het morgen-anders-doen waar het dak blijft lekken.

De workshop die het A&O fonds organiseerde heette ‘Meer met minder’. De boodschap: in 2035 is de arbeidsmarkt nog krapper dan nu. Maar hoe de wereld er dan uitziet, weten we niet. Bestaat het ravijnjaar dan nog, dat we al jaren een stukje vooruit schuiven? Heeft het rijk ons nog meer taken toebedeeld, of juist teruggenomen? Kan AI het meeste werk overnemen, of valt dat tegen? Denk dus in scenario’s, en denk anticyclisch.

Opvallend genoeg kwamen de oplossingen razendsnel. Efficiënter werken, meer mensen opleiden, breder zoeken, keuzes maken in wat we wel en niet doen en daarbij prioriteren op maatschappelijke waarde. Slimme zetten, hoe de toekomst ook uitpakt. Opgelost, zou je denken. Maar het ‘doen’ komt niet van de grond. Dat zie ik vaker. Een spreker over de jeugdzorg zei het de dag erna treffend: we moeten van #HoeDan naar #DoeDan. Eens! Maar ook een beetje te makkelijk, want hoe dan? Die vraag bleef onderweg naar huis rondzingen.

Net als ‘anticyclisch denken’: niet wachten tot de nood het hoogst is, maar de dakpannen leggen voordat het regent. Prachtig beeld. Maar maak het nu eens concreet. Want we zijn uitstekend in analyseren. In plannen, in oplossingsrichtingen. Daaromheen bouwen we een programma, een bestuurlijke tafel, een werkgroep, een pilot. Maar de vraag blijft liggen: wie gaat morgen wat anders doen? Daar zit de crux.

Want iets ‘doen’ betekent bijna altijd dat je ergens anders mee ophoudt. Dat je capaciteit vrijmaakt. Dat je een vertrouwde werkwijze ter discussie stelt. Dat een afdeling iets niet meer doet. Dat een bestuurder een keuze maakt waar niet iedereen blij van wordt. Dat niet iedere vraag van een inwoner dezelfde prioriteit krijgt. Dat je investeert in iets waarvan je pas over vijf of tien jaar de vruchten plukt.

En daar wordt het ingewikkeld. Wij zijn ingericht om vandaag en morgen het werk af te krijgen, en de waan van de dag wint het structureel van het langetermijnbelang. Er is nergens een stukje overcapaciteit, geen ruimte om even boven het werk uit te kijken. Het dak is vol met emmers, en wie staat er dan nog op het dak om pannen te leggen? A&O-directeur Jeroen van Gool pleitte onlangs voor meer ademruimte voor ambtenaren: harder knijpen werkt niet. Dat deel ik. Maar ik denk dat er meer nodig is.

Anticyclisch werken vraagt niet alleen een goede analyse van de toekomst, maar vooral de bereidheid om nú te betalen voor een bui die nog niet valt. Hoe vraag je, in tijden van financiële krapte, extra geld om nu al mensen aan te nemen terwijl de vacatures op dit moment nog nét worden ingevuld? Om nu al processen te vereenvoudigen terwijl het met de huidige bezetting nog nét lukt? Om te experimenteren met oplossingen, waarvan niemand zeker weet of ze werken? Om senioren tijd te geven nieuwe collega’s van buiten de gemeentelijke wereld in te werken?

Dat vraagt leiderschap en durf. Maar van wie? Van de bestuurder? De directie? Of, zoals het motto van het congres luidde: we doen het samen. Ik denk het laatste. Maar ook dat is weer zo’n prachtige oneliner. Hoe maken we die concreet? En wie legt morgen die eerste dakpan?