Bonaire na 16 jaar nog altijd half binnen-, half buitenland

Volgens Nationaal Coördinator tegen Discriminatie en Racisme (NCDR) Rabin Baldewsingh vindt er structurele achterstelling plaats van inwoners van Caribisch Nederland: ze leven nog altijd met achterstanden die binnen het land Nederland niet te rechtvaardigen zijn. Via een referendum wordt er gepoogd van Bonaire een volwaardige gemeente te maken, die ook onder een provincie valt.

Overtreding wet

De NCDR spreekt in het advies Gelijkwaardigheid als Grondwettelijke Opdracht, van ‘een apart regime voor de inwoners van Bonaire, Saba en Sint Eustatius’ als het gaat om wetgeving en beleid. Inwoners hebben afwijkende mensenrechten en er geldt een ander Wetboek van Strafrecht. Baldewsingh stelt dat de overheid hiermee wetten en verdragen overtreedt. Sinds 2010 zijn Bonaire, Saba en Sint Eustatius onderdeel van Nederland. In dat jaar werd het land de Nederlandse Antillen opgeheven, dat daarvoor bestond uit Bonaire, Curaçao, Saba, Sint Eustatius en Sint Maarten. Eerder was Aruba al afgesplitst en zelfstandig geworden. Nu volgden Curaçao en Sint Maarten.

Hierdoor had Bonaire twee opties, zegt oud-politicus Ramonsito Booi. Booi onderhandelde namens Bonaire met Nederland over de nieuwe verhoudingen. De eerste optie was om onderdeel te worden van het nieuwe land Curaçao. Booi had slechte ervaringen met de afhankelijkheid van de regering op Curaçao. ‘Op mijn drieëntwintigste mocht ik mee naar Curaçao om te praten over de beperkte middelen van Bonaire,’ vertelt Booi. Het was een vergeefse poging. ‘“Jullie komen altijd
om geld vragen, maar ik heb niks,”’ zou de minister hebben gezegd. ‘“Al pak je me bij mijn twee benen en je schudt me door elkaar – er komt geen cent uit!” Hij draaide zich om, sloeg de deur dicht en liet ons daar achter.’ Voor Booi betekende dit dat afhankelijkheid van Curaçao niet de oplossing was.

Gemeentemodel

In 2004 werd er een referendum op Bonaire gehouden over de staatkundige toekomst van het eiland. De bevolking stemde voor een ‘directe band’. In de jaren daarna werd afgesproken dat Bonaire, Saba en Sint Eustatius openbare lichamen van Nederland zouden worden, waarbij het Nederlandse gemeentemodel gevolgd zou worden. In 2010 was het zover en werden de drie eilanden onderdeel van Nederland. Hoewel de eilanden in de volksmond bijzondere gemeenten worden genoemd, hebben ze een andere status dan Europees-Nederlandse gemeenten.

In een referendum in 2015 gaf een meerderheid aan het oneens te zijn ‘met de invulling die is gegeven aan de directe band met Nederland’. Toch veranderde de status van Bonaire daardoor niet. Critici vonden dat het zelfbeschikkingsrecht van Bonaire hiermee geschonden werd.

Integratie

Inmiddels waren er door de integratie verschillende beleidsterreinen onder de rijksoverheid komen te vallen. Op bepaalde terreinen werden vorderingen geboekt, zoals het onderwijs. De aanpak kan per ministerie echter sterk verschillen, zegt Sedney Marten. Marten is actief in verschillende pressiegroepen en houdt zich onder meer bezig met de positie van het Papiaments in het onderwijs op Bonaire. ‘Op bepaalde momenten is Bonaire wel Nederlands grondgebied, en op bepaalde momenten niet,’ zegt hij. In de praktijk is Bonaire dus niet op een gelijke manier geïntegreerd, maar geldt het deels nog als buitenland. Wanneer Marten het woord ‘integratie’ gebruikt, maakt hij aanhalingstekens met zijn vingers.

Op het gebied van bestaanszekerheid ontbreken regelingen als het kindgebonden budget en een gelijkwaardige werkloosheidsvoorziening. Er zijn zelfs verschillende mensenrechtenverdragen niet voor Bonaire, Saba en Sint Eustatius geratificeerd. Denk aan het Verdrag van Istanbul (huiselijk geweld), het Verdrag van Lanzarote (seksueel misbruik), het VN-verdrag Handicap, het Verdrag tegen mensenhandel van de Raad van Europa en het Europees Sociaal Handvest.

Volwaardige gemeente

Binnen Europees Nederland, zelfs op de Waddeneilanden, worden zulke uitzonderingen bijna niet gemaakt. ‘Je kunt dan als antwoord krijgen dat het tijd kost vanaf 2010 voordat het een en ander gelijk kan worden getrokken,’ zegt Marten. ‘Maar het is die snelheid die soms wringt: waar wordt die bepaald? Niet hier.’ Dit volgt ook uit het rapport van de NCDR: er zou sprake zijn van ‘politieke en ambtelijke willekeur bij de invulling van het gelijkheidsbeginsel’.

Om inwoners van Caribisch Nederland gelijke kansen en rechten te geven, is er volgens het rapport meer nodig dan het gelijktrekken van voorzieningen. Ramonsito Booi wil de schuld niet bij de rijksoverheid leggen. ‘Nederland heeft plichten, en wij moeten zorgen dat Nederland die plicht naleeft.’ Volgens hem had Bonaire ervoor moeten werken om een volwaardige Nederlandse gemeente te worden en elke vijf jaar de status moeten evalueren. ‘Daar kun je niet Nederland voor aankijken, daar moeten we onszelf voor aankijken.’

Referendum

Volgens Sedney Marten kan de bestaande situatie niet voortduren. ‘Integratie is geen oplossing. Niet zoals het nu gaat.’ Ook Ramonsito Booi ziet de huidige status niet als eindstation. Met een groep medestanders voert hij daarom actie om van Bonaire een volwaardige gemeente te maken, die ook onder een provincie valt. Ze hopen dat via een referendum te kunnen gaan regelen.

Toch zal het uitdagend zijn om van Bonaire een gemeente te maken. ‘Geen enkele gemeente zo klein als Bonaire heeft een haven en luchthaven,’ zegt Booi. Bovendien is Bonaire ver weg en zijn er grote culturele, economische en klimatologische verschillen met Europees Nederland. Ook de NCDR erkent dat maatwerk soms nodig zal blijven.

Lees het volledige artikel in Binnenlands Bestuur nr. 9 van deze week.