Circulariteit in de bulkchemie

Halvering van het gebruik van primaire grondstoffen in 2030: dat is over minder dan zeven jaar en volgens de Integrale Circulaire Economie Rapportage 2023 van het Planbureau voor de Leefomgeving is het de laatste paar jaar bepaald niet opgeschoten. Het is dus tijd voor versnelling, en dat kan niet zonder de grote spelers, waaronder de chemische clusters zoals Chemelot (bij Geleen) en Rotterdam-Moerdijk. Maar een volledig circulaire en dus afvalvrije economie in 2050 in Nederland: hoe haalbaar is dat?

Nederland en de circulaire economie

Laten we beginnen met een veelzeggend gegeven: we gebruiken in Nederland 2,5 keer zoveel grondstoffen dan dat er afvalstoffen vrijkomen. Dit komt enerzijds door een verbruik van grondstoffen waarbij 100% primaire grondstof niet kan resulteren in 100% product of halffabricaat; er zijn immers verliezen in energie en productie. En anderzijds is er sprake van een antropogene (door de mens gegenereerde) accumulatie van materialen die in gebruik zijn bij mensen, in kunstwerken en gebouwen, en waarbij er sprake is van een lange levensduur. Deze onbalans zorgt er momenteel voor dat zelfs bij 100% hoogwaardige recycling het doel van 50% reductie van het gebruik van primaire grondstoffen niet haalbaar is.

Daar komt bij dat Nederland een exportland is. Ook in de chemische industrie gaat een substantieel deel van de productie de grens over, soms ver weg. De chemische industrie in onze industriële clusters is vooralsnog erg afhankelijk van primaire grondstoffen en zeer energie-intensief. Hoe geef je deze sector een positie in een circulaire economie met dit vertrekpunt? Houdt onze gewenste circulaire economie op bij de grens? Kun je de keten sluiten met feedstock vanuit de huidige afzetmarkten van de bulkchemie?

Chemische industrie en circulariteit

Producten uit de bulkchemie van de chemische industrie horen economisch bij de belangrijkste Nederlandse exportproducten. De chemische industrie is zeer afhankelijk van primaire grondstoffen zoals olie en gas. In de Nederlandse industrieclusters is de chemische industrie een belangrijke basisactiviteit die allerlei afhankelijke bedrijfstakken aantrekt. De bulkchemie vereist grote, homogene volumes met een stabiele aanvoer, liefst via langetermijncontracten. De marges zijn door de scherpe internationale concurrentie erg laag. Deze eisen voor de bulkchemie maken de concurrentiepositie voor circulaire aanbiederslastig als het grootste deel of zelfs alle feedstock uit afvalstromen moet gaan komen. Het betekent namelijk dat heel veel stromen samengebracht moeten worden op één locatie, met een efficiënte installatie. Echter, de feedstock wordt niet meer per olietanker of pijpleiding aangevoerd, maar in kleinere hoeveelheden vanuit meer locaties en met meer kwaliteitsverschil. Het is hiermee op termijn de vraag wat het meest efficiënte businessmodel is voor een producent in de bulkchemie. Misschien dat in de circulaire economie de huidige schaalgrootte wel eerder een nadeel dan een voordeel is. Dit blijkt ook wel uit de omvang van de initiatieven die in Nederland in ontwikkeling zijn met bijvoorbeeld syngas, pyrolyse-olie en hydrothermische liquefactie. Grote volumes, maar bij lange na niet voldoende om de primaire feedstock in de bulkchemie te vervangen.

Nieuwe mindset voor recycling

Een deel van de producten uit de chemische industrie is heel goed recyclebaar. Dat geldt bijvoorbeeld voor polypropyleen, onder andere gebruikt in plastics. De bottleneck voor polypropyleen in de circulaire economie zit dan ook niet in de chemische industrie, maar bij de afnemers en de producten die zij ontwerpen en produceren. Comfort en kosten voor consumenten leiden tot producten waarbij hoogwaardige recycling voor een (groot) deel van de producten van de chemische industrie fysiek, economisch of energetisch niet meer mogelijk is. Op weg naar de circulaire economie moet dan ook een veel groter deel van het vrijkomende afval geschikt worden gemaakt voor mechanische of chemische recycling. Dit vereist een nieuwe mindset in de productontwikkeling voor de kunststofverwerkende (maak)industrie; denk bijvoorbeeld aan voedselverpakkingen.

Circulariteit in de bulkchemie: een kwestie van schaal?

De chemische sector - en met name de bulkchemie - is zich er in toenemende mate van bewust dat zij zich existentiële vragen moet stellen. Wat is onze positie in deze nieuwe wereld, waarin goedkope energie niet meer gegarandeerd is? Waar we tegen planetaire grenzen aanlopen en we geopolitiek grip op grondstoffen willen hebben? Wat is onder dit gesternte de meeste verstandige invulling van de chemische industrie in industriële clusters in Nederland?  Moet Nederland een globale afzetmarkt willen blijven bedienen? In die schaal lijkt het antwoord te liggen. De huidige schaalgrootte lijkt in de (verre) toekomst niet haalbaar; zowel energetisch (met het oog op de concurrentie) als circulair met het oog op de feedstock. De komende decennia gaan we waarschijnlijk naar een kleinere schaal met een meer regionale afzetmarkt van de chemische industrie. Dit resulteert uiteindelijk in een grote herziening van de sector, in de hele keten. Het is dan ook zaak om dit geschaalde perspectief in een circulair(der) Nederland als stip op de horizon goed te bepalen. In samenwerking met alle ketenpartners in een kleiner verzorgingsgebied, als exportland en als industriecluster. Dit vraagt een mindshift en commitment in de gehele keten, maar Nederland als kennis- en handelsland heeft hier naar onze overtuiging een prachtige rol te spelen. Als we het perspectief maar juist definiëren, samen met de stakeholders, dan hebben we zeker vertrouwen in een goede toekomst voor de organische industrie in Nederland.

Royal HaskoningDHV is koploper op het gebied van circulariteit. Wij brengen partijen bij elkaar om circulaire kansen zichtbaar te maken en te benutten. Met als resultaat een positieve maatschappelijke impact, kostenbesparing, en een verbeterde concurrentiepositie. Wil je ook positieve impact genereren met een circulaire aanpak? Ontdek meer op Circulaire economie | Royal HaskoningDHV