U zat er misschien naast, maar dat maakt u menselijk

Een niet-chronologische opsomming van dingen die mensen ooit vanzelfsprekend vonden: cocaïne in cola, Hitler vertrouwen dat hij nooit Nederland zal binnenvallen, aderlaten, persoonlijke gegevens delen via Facebook, skinny jeans, de achterdeur open laten als je een boodschap gaat doen, lijfstraffen, duelleren …

Beste bestuurder in het openbaar bestuur, als u bovenstaande opsomming ziet, denkt u dan: 'Alle mensen die dit ooit normaal vonden waren stuk voor stuk volslagen achterlijk?' Of denkt u: 'Ach, andere tijden, andere aannames, die mensen deden ook maar gewoon hun best om de wereld om zich heen te snappen.'

En wanneer u dat laatste denkt, kunt ook dan ook zo mild voor uzelf zijn?

Toegeven dat je ergens naast zat is nooit leuk. Soms is het zelfs confronterend en beschamend. Maar het lucht op en wat is er eigenlijk slimmer dan te varen op voortschrijdend inzicht?

Het tegengestelde van een mening bijstellen, is op haast fundamentalistische wijze de oude denkfouten opnieuw maken, maar dan bewust, expliciet en overtrokken. Denk aan rokers die er van alles bijhalen om te onderbouwen dat roken juist heel gezond is. Ze kennen altijd iemand van 90 die al 75 jaar lang rookt en zo gezond is als een vis. Of ze wijzen op de gezondheidsvoordelen van roken zoals ‘minder stress’ door vaker pauze te nemen. Hoe lastiger het wordt een standpunt te verdedigen, des te heviger de laatste verstokte mensen in de overdrive gaan. Denk aan volwassen mensen die zich in de aanloop naar 5 december totaal zwart schminken, gouden oorringen in doen en met ziel en zaligheid gaan betogen dat het héle Sinterklaasfeest maar om één ding draait en dat dit de zwartheid is van Piet. Zelfs inhoudelijk medestanders kijken hier licht meewarig naar en benoemen dat het óók om cadeautjes voor kinderen gaat…

Maar u als bestuurder kunt bewust een andere insteek kiezen. U bent bij uitstek gewend knopen door te hakken en beslissingen die maken nadat verschillende belangen tegen elkaar zijn afgewogen. Mocht met de kennis van nu de kans en impact van een bepaald risico collectief te laag zijn ingeschat, dan is dat maar zo. En zelfs als risico’s wél bekend waren maar u andere belangen zwaarder heeft laten wegen, is dat ook geen doodzonde. Uw taak is tenslotte niet ‘iedereen tevreden houden’, maar lastige knopen doorhakken en daar verantwoordelijkheid voor nemen. Daar wil ik niet lichtzinnig of grappend over doen; dat lijkt me werkelijk een zware verantwoordelijkheid en een ondankbare klus in een tijd waar ongekend hard geoordeeld wordt over alles en iedereen en bestuurders de meest vreselijke dingen naar hun hoofd geslingerd krijgen.

Dat we nu in Europa collectief constateren naïef te zijn geweest over de goede bedoelingen van de techbro’s uit Silicon Valley is een gegeven. Net als dat onze visie op het bondgenootschap met de VS in deze tijd afwijkt van vijf jaar geleden. Dat u niet eerder heeft geluisterd naar waarschuwingen ten aanzien van ‘vendor lock-ins’, of ‘afwezigheid van exitstrategieën’ of ‘wankele onderbouwing van de rechtmatigheid van verwerkingen’ is jammer, maar geen schandaal dat z’n gelijke niet kent.

Ik hoop dat u daarom wil inzien: U was niet fout, u heeft ooit een inschatting gemaakt die u met de kennis van nu waarschijnlijk anders zou aanpakken. Dat maakt u niets minder dan menselijk.

Nu de bubbel leegloopt vragen we ons af waarom we überhaupt ooit een tandenborstel hebben willen aanschaffen die niet werkt als deze niet verbonden is met het internet. Alsof we uit een roes ontwaken kijken we nu verbaasd naar ontwikkelingen waarbij belangrijke digitale en vitale infrastructuur in Nederland onder de invloedsfeer komt (of is gekomen) van machtsconcentraties aan de andere kant van de wereld.

Ik hoop dat we het vingerwijzen kunnen overslaan en schouder aan schouder kunnen bouwen aan een veilige, zinnige en verantwoorde digitalisering.

Ik zou de early warners willen vragen niet al te prat te blijven gaan over hun waarschuwingen. Niet omdat ze achteraf niet steengoed en toekomstbestendig bleken, want dat waren ze wel degelijk, maar omdat het de wereld verdeelt in twee kampen: de goeien en de slechten. Of de slimmen en de dommen. Dat is niet alleen kortzichtig, maar zelfs contraproductief; niemand stapt graag over naar de andere kant als dat betekent dat je jezelf eerst vooral dom en slecht moet vinden.

Het maakt niet uit of het nou  uw Functionaris Gegevensbescherming was die heeft gewaarschuwd tegen de start van een verwerking of tool, of uw CISO, of iemand anders, of allemaal. Wie er gelijk had of heeft, is een kwestie van perspectief en niet relevant. Vooral omdat het de oplossing niet dichterbij brengt. En voor die oplossingen is nu alle energie nodig. Uit zo’n beetje alle vergelijkende onderzoeken blijkt dat nergens meer dan in Nederland voor wat betreft de digitale infrastructuur van het openbaar bestuur op één paard is gewed.

Om een veilige toekomst te bouwen én hetzelfde niveau van service aan inwoners te behouden moeten we (Europees) samen sterk staan. Dan kunnen we over een paar jaar allerlei TikTok-achtige onzin toevoegen aan het rijtje waarmee ik deze column begon, en opgelucht ademhalen dat ons openbaar bestuur dááraan nooit heeft meegewerkt.