Amsterdam kiest voor ‘autonoom, tenzij’

De dinsdag verschenen Meerjarenstrategie Digitale Autonomie 2026 -2035 beschrijft hoe Amsterdam in de komende jaren digitaal onafhankelijker wil worden. De gemeente ziet vijf onderdelen die moeten worden aangepast voor meer digitale autonomie, namelijk de cloud, de data, de digitale werkomgeving van de ambtenaren, sourcing (het ontwikkelen of inkopen van nieuwe applicaties en infrastructuur) en sturing en regie. Dat laatste is de mate van grip die de gemeente heeft op haar digitale (infra)structuur.

Initiatiefvoorstel

In maart 2024 stemde de gemeenteraad in met een initiatiefvoorstel van raadslid Elisabeth IJmker (GroenLinks) om digitaal onafhankelijker te worden. Zij was daarmee haar tijd vooruit, want inmiddels lijkt heel bestuurlijk Nederland overtuigd van de noodzaak tot meer digitale autonomie. Het is een van de prioriteiten in de Nederlandse Digitaliseringsstrategie (NDS) en een leidend principe in het kersverse coalitieakkoord ‘Aan de slag’.

Digitaal onafhankelijker worden is een langetermijnproject. In de Meerjarenstrategie Digitale Autonomie 2026 -2035 kijkt de stad vooruit: wat moet er over tien jaar zijn bereikt en in welke kleinere stapjes is dat doel te verwezenlijken? Met het plan geeft het college uitvoering aan twee moties van IJmker, ‘Maak digitale autonomie concreet’, en ‘Afhankelijkheid van Microsoft niet laten groeien’, waarin ze onder meer verzocht om een meerjarig plan van aanpak voor digitale autonomie.

Fase 1: Basis op orde

Fase 1 (2026-2027) van de Meerjarenstrategie is deels al aan de gang. Door middel van pilots en experimenteren wil de gemeente leren om digitaal autonomer te worden en ook meteen al stappen in die richting zetten. Er zijn onder meer een pilot met NextCloud en een verkenning naar autonome AI.

In deze fase moet de ‘basis op orde’ komen. Dat betekent bepalen welke bedrijfsprocessen kritisch zijn, welke gevoelige data absoluut moeten worden beschermd en het aanpassen van soms ingesleten werkwijzen. ‘Autonomie’ wordt geïntroduceerd als nieuwe kernwaarde. Een ambitie waarmee in eerdere begrotingen nog geen rekening mee werd gehouden. De uitvoering van de plannen voor fase 1 is dus afhankelijk van het nieuwe college, dat er middelen voor beschikbaar moet stellen.

Fase 2: digitaal autonoom fundament

In Fase 2 (2027-2031) legt het nieuwe college een digitaal autonoom fundament. De huidige Amsterdamse gemeenteraad wil dat minstens 30 procent van de cloud autonoom is. Het zou fijn zijn voor de gemeente als de rijkscloud in fase 2 beschikbaar is, maar zo niet, dan zijn er ook nog andere alternatieven, zoals een interne cloud of de inkoop van Nederlandse of Europese alternatieven. Hiervoor vinden in fase 1 pilots plaats. Ten minste alle kritische processen en gevoelige data moeten in fase 2 in een multicloudomgeving staan.

Fase 3: Autonomie in zicht

In Fase 3 (tot 2035) moet het abstractere einddoel, digitale autonomie, in zicht komen. Nieuwe ontwikkelingen, zoals AI, zullen dan ‘als vanzelfsprekend vanaf het begin langs autonome lijn worden ingericht’. De doelen voor fase 3, die de gemeente wil realiseren ‘in nauwe en structurele samenwerking met andere lokale overheden en de rijksoverheid’, liegen er niet om:

Anders inkopen

Bij de ‘basis op orde’, de eerste fase, hoort ook aanpassing van het inkoopproces binnen de organisatie, waaronder de nieuwe sourcing- en cloudstrategie, die begin 2026 is vastgesteld. Daarin is digitale autonomie een factor die standaard wordt meegewogen. De eerste lesson learned is al binnen. De eerste aanbesteding waarin de gemeente probeerde te sturen op digitale autonomie leidde tot een debacle: de Nederlandse cloudleverancier Solvinity, die de Amsterdamse aanbesteding won, dreigt inmiddels te worden overgenomen door het Amerikaanse Kyndryl. Amsterdam werkt in een pilot samen met het Digitale Autonomie Competentie Centrum (DACC) om inzicht te krijgen in de nieuwe kennis en competenties die nodig zijn om autonomie mee te nemen bij inkoop en aanbesteding.

Meer Microsoft

Dat de meerjarenstrategie niet zonder horten of stoten zal worden gerealiseerd, weet de gemeente ook. In het document staat een nadrukkelijke waarschuwing dat tussentijdse stappen de indruk kunnen wekken dat er juist mínder autonomie ontstaat. ‘Bijvoorbeeld als bestaande data of functies van SaaS naar de huidige Microsoft cloud gemigreerd moeten worden, om daarna de cloud als geheel naar een autonome oplossing te migreren. Dergelijke stappen zullen soms onvermijdelijk zijn, en de toezegging om de afhankelijkheid van Microsoft niet te laten groeien moet dan ook vooral in het licht van deze gehele meerjarenstrategie gezien worden, en niet op detailniveau.’

Kostenstijging

In een begeleidende brief voor de gemeenteraad schrijft wethouder Scholtes (ICT en Digitale Stad, D66): ‘Een autonome(re) omgeving zal uiteindelijk een omgeving zijn waarin de alles-in-een oplossing van grote techbedrijven grotendeels is vervangen door meerdere kleinere onderdelen, waarbinnen snel gewisseld kan worden, maar die met elkaar een geheel vormen. Dit betekent alternatieven onderzoeken, kennis ontwikkelen en nieuwe infrastructuur opbouwen.’ Dit vraagt om extra investeringen, stelt hij ook, zeker in eerste instantie. Een eerste grove raming, opgesteld door Deloitte consultancy, gaat uit van een kostenstijging van 7 miljoen euro per jaar.