Burgers buiten het systeem

Een toenemend aantal Nederlanders weigert belasting te betalen. Deze autonomen vinden dat de staat hun geld besteedt aan zaken waar zij niet achter staan. Hoe ga je daar als gemeente mee om? Een uitzonderingspositie is ‘juridisch onhoudbaar’.

Gemeenten worstelen met ‘autonomen'

Elke lente valt er in miljoenen huishoudens een brief van de gemeente op de (digitale) mat. Miljoenen burgers betalen dan de gemeentelijke belastingen, een van de belangrijkste inkomstenbronnen voor lokale overheden. Zo bekostigen zij openbaar groen, verlichting, onderwijs, cultuur en nog veel meer. Miljoenen burgers betalen, maar John uit Hengelo niet. John heeft zich ‘autonoom’ verklaard: hij doet naar eigen zeggen niet meer mee aan het ‘systeem’, en dus betaalt hij ook geen belastingen. Volgens John is het gemeentelijk belastingkantoor geen persoon, en kan het dus ook geen schuldeiser zijn. Bovendien, vindt John, is hij ‘autonoom geboren’ en kan hij er daarom voor kiezen om zich te onttrekken aan de Nederlandse wet.

John is niet de enige burger die weigert belasting te betalen. Jeannette Lohuis, die met een website en een Facebook-groep mensen ‘helpt’ om autonoom te worden, legt belangstellende volgers uit waarom. ‘De meeste belastingen die betaald worden, vloeien niet terug in onze maatschappij, maar worden uitgegeven aan zaken waar een autonoom niet achter staat.’ Voorbeelden daarvan zijn vaccinaties, wapens, CEO’s van grote vervuilers als Tata Steel, en de Europese Unie. De ‘oplossing’? Een stapel verklaringen opsturen naar officiële instanties, zoals de burgemeester, de kiesraad, of de Hoge Raad. Op die manier zou je geen belasting meer hoeven betalen.

Je aansluiten bij de autonomenbeweging is niet per se goedkoop. Jeannette Lohuis verkoopt op haar website verschillende documentenpakketten voor aspirant-autonomen. Zij gaan voor tientallen euro’s over de digitale toonbank. Ook andere zelfbenoemde deskundigen, zoals Youri Plate, verdienen goed aan het adviseren van autonomen. Plate verloor onlangs een kort geding van de Belastingdienst, en moest een verklaring op zijn website plaatsen dat de informatie die hij verspreidt ‘onjuist en misleidend is’.

Loonbeslag

Met een ferme zwaai zet John de plastic Kruidvattas neer in de rechtszaal. Hierin zitten zijn papieren, die aan moeten tonen dat hij geen gemeentelijke belasting meer hoeft te betalen. Hij is ‘autonoom’, en hoeft zich daarom niet aan de Nederlandse wet te houden, vindt hij. Het conflict tussen John en de gemeente Hengelo is in twee jaar tijd zo geëscaleerd, dat het gemeentelijk belastingkantoor beslag laat leggen op het salaris van de NS-medewerker. Die begint een rechtszaak. De rechter in Almelo maakt er korte metten mee: je kunt er in Nederland niet voor kiezen om buiten de wet te staan.

Of John de enige Hengeloër is die weigert te betalen, is onbekend. De gemeente wil alleen kwijt dat ‘de wet voor iedereen geldt’. De gemeente Hengelo en het regionaal belastingkantoor weigeren verdere vragen over hun beleid en hun ervaringen met autonomen te beantwoorden. De geslotenheid van de instanties heeft wellicht te maken met vrees voor nog meer wantrouwen. Gemeenten als Rotterdam willen autonomen met schulden wel helpen, maar stuiten nogal eens op een dichte deur. Wie uit wantrouwen de band met de overheid beëindigt, stelt burgemeester Ahmed Aboutaleb in een brief aan de raad, is meestal niet bereid om van diezelfde overheid hulp te aanvaarden. In zijn gemeente zien ambtenaren steeds vaker autonomen aan het loket en bouwen mensen schulden op doordat ze de gemeentelijke belastingen niet meer betalen. Soms lopen die schulden zo uit de hand, dat gemeenten een deurwaarder moeten inschakelen.

Igor Appels, die als deurwaarder veel met autonomen te maken heeft, haalde eerder het nieuws toen hij de zelfverklaarde autonoom Fats uit Nijmegen met zijn partner en 13-jarige kind het huis uit zette. Ook Appels laat na overleg met gemeenten en de politie weten dat hij voorlopig niet over de autonomen kan praten. In februari is er weer ruimte in de agenda van de deurwaarder. Dan pas verwacht hij klaar te zijn met de vele procedures en uithuiszettingen die hij momenteel bij autonomen verricht.

Uitzonderingspositie

De schrijnende situatie rondom de Nijmeegse Fats, die als gevolg van zijn autonome overtuiging geen dak meer boven zijn hoofd heeft, komt dus vaker voor. Toch vindt de VNG niet dat gemeenten voor armlastige autonomen met de hand over het hart moeten strijken. ‘Dan zou er een uitzonderingspositie worden gecreëerd, en dat is juridisch onhoudbaar’, zegt een woordvoerder. Hij waarschuwt dat gemeenten dan ook voor ‘andere overtuigingen of religies die uitgaan van het ontkennen van het bestaan van een overheid’ een uitzondering moeten maken. En dat, stelt de VNG-woordvoerder, leidt tot rechtsongelijkheid en nóg meer wantrouwen in de overheid.

Hoewel gemeenten soms zwijgzaam zijn als het om autonomen gaat, werken zij wel degelijk aan een aanpak. Zo laat de gemeente Arnhem na raadsvragen van D66 weten dat zij is begonnen met het geven van speciale trainingen aan ambtenaren en deurwaarders. De training moet hen leren om autonomen te herkennen en ‘het gesprek met hen aan te gaan’. Rotterdam traint net als Arnhem haar ambtenaren op het omgaan met autonomen. Daarbij zijn drie dingen belangrijk.

‘We gaan niet in discussie over opvattingen, we leggen uit dat het gevolgen heeft als iemand zich niet houdt aan wet- en regelgeving, en we zoeken altijd de verbinding’, vertelt een woordvoerder van burgemeester Aboutaleb. Daarnaast heeft de gemeente regelmatig contact met andere gemeenten, de politie en de NCTV. Via ‘reguliere en sociale media’ volgt Rotterdam de ontwikkelingen rond autonomen.

Volgens de VNG raakt de problematiek ‘alle overheidslagen’. De vereniging wil gemeenten niet opleggen hoe zij hiermee moeten omgaan, maar ‘denkt wel mee’. Samen met verschillende ministeries is de VNG lid van een interbestuurlijk ondersteuningsnetwerk maatschappelijke onrust. Gemeenten die worstelen met burgers die de overheid niet meer vertrouwen, kunnen steun krijgen.

Onrust

De VNG plaatst de opkomst van de autonomen in de bredere context van wantrouwen en onrust in de samenleving. Voor lokale overheden die daartegen een vuist willen maken, heeft de vereniging recent de Agenda Maatschappelijke Onrust 2024-2026 uitgebracht. Daarnaast verscheen onlangs een rapport van de commissie ‘Versterken weerbaarheid democratische rechtsorde’, onder leiding van de Arnhemse burgemeester Ahmed Marcouch. De commissie heeft onderzocht hoe polarisatie, radicalisering en extremisme zich ontwikkelen. De VNG verwacht dat dit rapport een belangrijke rol zal gaan spelen bij de ‘toekomstige benadering’ van mensen die net als John, Jeannette en Fats weinig vertrouwen hebben in de overheid.