Betekent 'Buy European' het einde van de Chinese stadsbus?

Behoren Chinese bussen in het streekvervoer straks tot het verleden? En kunnen gemeenten straks makkelijker Europese alternatieven kiezen voor Amerikaanse softwareleveranciers? Nieuwe Europese plannen voor aanbestedingsregels bieden overheden meer mogelijkheden voor ‘Buy European’.

De Europese Commissie presenteerde de aanbestedingsregels afgelopen week. De nieuwe regels geven kwaliteitseisen een prominentere plek in het proces. Kwaliteitscriteria moeten voor minimaal 30 procent meetellen in de beoordeling van biedingen. Daarmee wil Brussel voorkomen dat overheden alleen voor de laagste prijs gaan, en sociale en duurzaamheidsfactoren amper laten meewegen.

Vreemde machten

Ook geopolitieke redenen kunnen een rol spelen in die kwaliteitseisen. Overheidsafnemers kunnen binnen de kwaliteitscriteria meer gewicht geven aan Europese aanbiedingen,’ zei Eurocommissaris Stéphane Séjourné op de persconferentie over de nieuwe regels. Zo kunnen gemeenten, provincies en andere aanbestedende diensten volgens de nieuwe voorstellen buitenlandse partijen buiten de deur houden, om de Europese markt te versterken, maar bijvoorbeeld ook om te voorkomen dat gevoelige informatie in handen komt van vreemde machten, als Brussel met die landen geen handelsakkoorden heeft gesloten die buitensluiting verhinderen. ‘Een gemeente kan een Chinees bedrijf links laten liggen’, zei Eurocommissaris Stéphane Séjourné op de persconferentie over de nieuwe regels. ‘Of zelfs een Europees bedrijf dat Chinese producten aanbiedt.’

Chinese bussen

Gaat dat inderdaad leiden tot minder Chinese bussen in het straatbeeld? ‘Dat kan, maar dat gebeurt niet automatisch’, zegt Willem Janssen. Hij is bijzonder hoogleraar aanbestedingsrecht en verbonden aan de universiteiten van Groningen en Utrecht. ‘Deze verordening laat het uiteindelijk aan de inkopers. Ze mogen buitenlandse partijen weren, maar dat is geen verplichting.’

Volgens Janssen zijn er twee redenen voor deze benadering. De eerste is van praktische aard: het kan gebeuren dat er binnen Europa niet genoeg mededing is, of onvoldoende aanbod. ‘Dat is op de Europese markt vaak de realiteit’, stelt Janssen. ‘Als je dan Europese leveranciers verplicht stelt, dan riskeer je dat je geen inschrijvingen ontvangt.’

Dat is bijvoorbeeld het geval met de Chinese bussen. Veel openbaarvervoerregio’s eisen in hun aanbestedingen dat de bussen in het openbaar vervoer elektrisch zijn. Maar zoveel aanbod is er in Europa niet.

In Nederland reden dit voorjaar 569 bussen van Chinese makelij, schreef staatssecretaris Annet Bertram van Infrastructuur en Waterstaat eerder in antwoord op Kamervragen, ‘is in beginsel een gevolg van marktwerking’. Over de Chinese bussen waren zorgen ontstaan nadat berichtgeving in het AD over een killswitch in de Chinese bussen. Daardoor zou het voor China mogelijk zijn om de bussen op afstand stil te zetten. Het valt niet uit te sluiten óf dat zo is, maar bewijs daarvoor is er niet, stelde Bertram.

Microsoft

Ook over de afhankelijkheid van Amerikaanse softwareleveranciers, zoals Microsoft, zijn zorgen. Die gaan onder meer over digitale autonomie, maar ook over de privacy en de veiligheid van de data die bij Amerikaanse clouddiensten gestald wordt.

Handelsoorlog

De tweede reden is geopolitiek van aard. De Amerikaanse president Trump zal niet meteen onder de indruk zijn als een gemiddelde Nederlandse gemeente Microsoft in de ban doet, beaamt Janssen. Maar wat als het hele continent Amerikaanse softwareleveranciers door de nieuwe aanbestedingsregels massaal buiten de deur zet? Trump heeft al bewezen er niet voor terug te deinzen om de handelstarieven als wapen in te zetten om andere landen te dwingen zich te schikken naar de Amerikaanse wensen. ‘Het is niet uit te sluiten dat daar een staartje aan zit,’ erkent hoogleraar Janssen. De Europese Unie heeft met zijn handelsbeleid immers jarenlang ingezet op het openbreken van andere markten, en gooit nu haar eigen markt steeds meer dicht.

Het is dan ‘zeker niet ondenkbaar’ om een tegenreactie te verwachten, zegt Janssen. ‘De vraag is hoe je dan geraakt wordt. Wordt het aanbod een probleem als buitenlandse overheden partijen verbieden mee te doen aan Europese aanbestedingen? Of komt de vergelding uit de markt, en komen bijvoorbeeld baggeraars en Europese softwareaanbieders niet meer aan de bak in die landen?’ Los van mogelijke effecten is het daarom ook wel van belang at de Europese productiecapaciteit verhoogd wordt, zegt Janssen. ‘Publieke uitvragen kunnen dat zeker gaan stimuleren.’