of 63082 LinkedIn

Grijs circuit vervangt Rutte-doctrine

Bijna een derde van de ambtenaren is ervan overtuigd dat er een ‘parallel’ of ‘grijs’ circuit gaat ontstaan als de Rutte-doctrine verdwijnt. In de praktijk zullen niet alle stukken openbaar worden gemaakt. Dat blijkt uit onderzoek van Binnenlands Bestuur in samenwerking met FNV Overheid.

Lang niet alle ambtenaren zijn voor meer transparantie en openheid bij besluitvorming door kabinet of college. Ruim vier op de tien ambtenaren zijn dat wel; een op de vijf ambtenaren ziet dit helemaal niet zitten. Bijna een derde van de ambtenaren is ervan overtuigd dat er een ‘parallel’ of ‘grijs’ circuit gaat ontstaan, waarbij in de praktijk toch niet alle stukken openbaar worden gemaakt.

Nog eens 35 procent acht de kans aanwezig dat er een informeel circuit zal ontstaan. Slechts 3 procent zegt dat hier absoluut geen sprake van zal zijn. De angst onder rijksambtenaren om openlijk toelichting te geven op het ontstaan van zo’n grijs circuit is groot.

 

Toeslagenaffaire

Dat blijkt uit onderzoek van Binnenlands Bestuur in samenwerking met FNV Overheid. Aan het (online) onderzoek hebben 3.412 ambtenaren van rijk, gemeenten, provincies en waterschappen meegedaan. Aanleiding voor het onderzoek is het besluit van het kabinet om te breken met de zogeheten Rutte-doctrine. Bij elk kabinetsbesluit worden vanaf 1 juli onderliggende stukken van ambtenaren, waarop het besluit is gebaseerd, actief openbaar gemaakt. De toeslagenaffaire, waarbij het kabinet de Kamer jarenlang onthield van cruciale informatie, heeft het – inmiddels demissionaire – kabinet tot dit besluit gebracht.

 

Ongewenst handelen

‘Verandert de huidige werkwijze van kabinet en Kamers niet, dan ben ik er zeker van dat er een parallel circuit gaat ontstaan of dat geen enkel stuk nog de echte feiten gaat bevatten’, stelt een ambtenaar van het ministerie van Financiën. ‘Na het toeslagendebacle zal 'de politiek' zich − naar verwachting − de komende tijd netjes en transparant opstellen. Je kunt echter niet uitsluiten dat het op termijn toch weer zal leiden tot niet gewenst handelen’, zo stelt een collega. ‘Het risico ontstaat dat er een dubbele boekhouding op na wordt gehouden’, stelt een rijksambtenaar. Diverse ambtenaren geven aan dat er veel meer zal worden gebeld en een meer informele overlegstructuur zal ontstaan, zodat niet alles op papier komt te staan.

 

Politieke druk

Er is nu al een parallel circuit, geeft een aantal ambtenaren aan. ‘Vanuit de politiek wordt druk uitgeoefend om zaken niet in notities op te nemen. Ambtenaren worden onder druk gezet om zichzelf te censureren’, stelt een ambtenaar van het ministerie van Financiën. ‘Ik denk dat het een utopie is dat alles openbaar wordt gemaakt’, stelt een collega van datzelfde ministerie. Een gemeenteambtenaar: ‘Dat grijze circuit was er al en zal er altijd zijn.’

 

Angst voor represailles

Geen enkele rijksambtenaar, waaronder een flink aantal van de onder vuur liggende Belastingdienst maar ook van elders op het ministerie van Financiën, wil desgevraagd openlijk het ontstaan of bestaan van dat grijze circuit toelichten. Ook ambtenaren van andere ministeries durven niet. Ze vrezen voor hun carrière of hun baan, zo blijkt uit vele telefoongesprekken die de redactie van Binnenlands Bestuur met respondenten heeft gevoerd. ‘Werknemers voelen zich geremd uit angst voor represailles op het werk. Zij zijn bang dat hen de mond wordt gesnoerd of dat zij promotie kunnen vergeten. Ook aan dit onderdeel van de doctrine moet een einde komen’, stelt FNV-vicevoorzitter Kitty Jong in een reactie.

 

Meer openheid

Iets minder dan de helft van alle ambtenaren (45 procent) is voor meer openheid over de besluitvorming en de afwegingen die daaraan ten grondslag liggen, zo blijkt uit het onderzoek. Van de rijksambtenaren is een nipte meerderheid (51 procent) voorstander van actieve openbaarmaking van stukken − geschreven door ambtenaren − die aan een kabinetsbesluit ten grondslag liggen.

 

Onwerkbaar

Transparantie in het openbaar bestuur is belangrijk, zo stellen de voorstanders van meer openheid. Daarnaast heeft iedere inwoner recht op alle informatie die tot een bepaald besluit heeft geleid, vinden zij. Ook komt het de besluitvorming ten goede. De ambtenaren die tegen actieve openbaarmaking zijn, hebben als voornaamste bezwaar dat ze zich dan niet meer vrij voelen om verschillende beleidsopties te formuleren. Het is bovendien onwerkbaar en het komt de besluitvorming niet ten goede, stellen zij. Tevens vrezen zij druk van bovenaf om niet naar eer en weten te adviseren.

 

Terughoudend

Zowel voor- als tegenstanders van meer openheid, wijzen op risico’s van actieve openbaarmaking van beleidsstukken. Uit angst voor hun leidinggevenden zullen ambtenaren terughoudendheid zijn bij het opstellen van adviezen, zo stelt een groot aantal ambtenaren. De vrees is dat kritische ambtenaren de mond wordt gesnoerd en op een zijpad wordt gerangeerd. Als tot actieve openbaarmaking wordt besloten, moet de anonimiteit van ambtenaren worden gewaarborgd, stelt een aantal respondenten. Anderen stellen dat sommige informatie vertrouwelijk moet blijven omdat de onderhandelingspositie van bijvoorbeeld een gemeente of provincie kan schaden.

 

Afbeelding  

Verantwoording onderzoek

Het onlineonderzoek is uitgezet onder de leden van FNV Overheid. Het gaat om ambtenaren van het rijk, gemeenten, provincies en waterschappen. In totaal hebben 3.412 ambtenaren tussen 26 januari en 2 februari de vragenlijst ingevuld.


Lees ook Binnenland Bestuur nr 3 van deze week (inlog)

 

 

Verstuur dit artikel naar Google+

Gerelateerde artikelen

Reageer op dit artikel
















Even geduld a.u.b.

Reactie op dit bericht

Door Wietske op
Rutte heeft de overheid ziek gemaakt. De slogan was: een kleine overheid en ambtenaren zijn niet nodig. Nog onlangs stond een VVD er met een Blauw pak uiteraard in de 2 e kamer te verkondigen dat toezicht, controle en openbaarheid niet nodig was. Volgens mij was het iemand die met een slokje op al een veroordeling had. Rutte, zijn partij de VVD, hebben Nederland en de overheid ziek gemaakt. Heel erg ziek en hier is nog geen vaccin voor zolang de VVD zo groot blijft.


gemaakt.
Door Spijker (n.v.t.) op
@HBellaart (raadslid).
De Rutte-doctrine gaat (ten onrechte) uit politiek zelfbehoud een stap verder met verdoezelen dan op grond van de beginselen van behoorlijk bestuur (AWB) mag worden verwacht (bonnetjes affaire, toeslagen affaire).
Daarom en om het niet nakomen van verkiezingsbeloften en het vele geblunder tijdens zijn kabinetten is de houdbaarheidsdatum van Rutte (VVD) als leider van nog een kabinet inmiddels volledig verstreken.
Door FW TYmann (pensionado) op
Alle dubieuse besluiten zijn het gevolg van begripsbepalingen die onvoldoende gedefineerd zijn dan wel overlappende ontbrekende of strijdige definities welke leiden tot beschadiging van van (groepen) mensen
Door van Leeuwen (oud burgemeester) op
lees het boek Zo hadden we het niet bedoeld! de Kamer heeft ambtenaren het mikpunt gemaakt, terwijl zij zelf hebben meegewerkt aan onverbiddelijke wetgeving. De Rutte-doctrine leidt af van die geschiedenis. De rol van de Kamer is veel te hitzig. Betere wetgeving is wat wij nodig hebben met aandacht voor de uitvoering van die wetten. Kan het straks gekozen parlement daarvoor zorgen?
Door G.Westen (gepensioneerd ambtenaar) op
Perfecte oplossingen bestaan niet. Alles heeft zowel voordelen als nadelen. Wat je dan een voordeel of nadeel noemt is een kwestie van smaak, subjectiviteit en politieke kleur. Wat politici (en misschien wel ieder van ons) zich misschien moet afvragen is welke nadelen te verkiezen zijn: die welke voortvloeien uit weinig of geen of juist uit veel of maximale transparantie?
Door HBellaart (Raadslid) op
Waarom blijft u, mevrouw Koster, de praktijk 'Rutte-doctrine' noemen in uw artikel, terwijl het hier gaat om een in de WOB verankerd principe die al bestaat sinds 1985?

En zouden critici van dit principe zich een voorstelling kunnen vormen van het verloop en de kwaliteit van beleidsvoorbereiding als je een camera op ambtenaren zou zetten?

De bijdrage van Anoniem op 11 februari 2021 16:37 biedt denk ik een leerzaam staatsrechtelijk perspectief.
Door Toine Goossens op
@ B. Janssen,

Fiscalisten zijn geen accountants, accountants zijn geen fiscalisten. Een accountant mag bovendien geen adviezen aan de controleklant uitbrengen. Anders zou er sprake van zelfcontrole zijn. In de managementletter zal de accountant wel aanwijzingen geven welke maatregelen de gecontroleerde dient te nemen om voor een goedkeurende verklaring in aanmerking te komen.

Ja controlerend accountants zijn vertegenwoordigd in commissies die regelgeving voorstellen voor de controle van overheidsorganen. Daarin zijn zij slechts een van de partners. De overheid stelt zelf de regelgeving vast waar de accountantscontrole dient te voldoen.

Er is overigens een groot verschil tussen de overheidsaccountant en de controlerend accountant. Ik heb het over de controlerend accountant.

Ik ben het helemaal met u eens dat wij dit land volledig dicht reguleren. Maar dat is niet de schuld van accountants. Dat is volledig toe te rekenen aan politici en het bestuur die de 'nul risicosamenleving' willen. Zo'n samenleving is een verantwoordings- en controlesamenleving. Dat betekent dat wet- en regelgeving op wantrouwen is gebaseerd, en niet op vertrouwen, c.q. eigen uitvoerende verantwoordelijkheid. Zie het toeslagenschandaal.
Door Han ( oud-medewerker gemeenten en provincie) op
meer openheid ambtelijke stukken acht ik positief .Zo wordt de zogenaamde beleidsgevoeligheid - het adviseren overeenkomstig de mening van de direct betrokken bestuurder -
afgeremd doordat de verantwoordelijkheid van de ambtenaar meer duidelijk wordt.
Het gaat niet alleen om ambtelijke stukken, maar ook om allerlei rapportages e.d. van buiten.
Door Spijker (n.v.t.) op
Voorop gesteld staat dat zoveel mogelijke openheid van dossiers van publiekrechtelijke organisaties wenselijk/noodzakelijk is. Aan volledige openheid van dossiers zitten echter wel de nodige haken en ogen (denk bijv. aan interne kostenramingen bij aanbestedingen, personele aangelegenheden, strategische aankopen van onroerend goed, contacten met politieke vertegenwoordigers, media etc.). Daarvoor moeten goede oplossingen en duidelijke richtlijnen zijn.
Verder bestaat het gevaar dat bestuursorganen uit politieke overwegingen juist veel meer in beslotenheid gaan vergaderen/besluiten. Dat werkt dus niet bevorderend voor meer openheid.
Meer openheid bieden is daarom moeilijker in goede banen te leiden dan sommigen denken.
Overigens tijdens mijn langdurige loopbaan bij de Overheid (rijk, gemeente) nooit problemen met de WOB ondervonden. Daar waar echte problemen zijn hebben die vooral te maken met de cultuur binnen sommige delen van de Overheid, te beginnen bij de politieke top. Een complicerende factor daarbij is overigens wel dat je van de politieke top ook niet kan verwachten dat het meewerkt aan haar eigen (politieke) ondergang. Publieke openheid is derhalve een weg vol hindernissen en dilemma's en niet tot drie cijfers achter de komma te regelen. Ook met nieuwe wetgeving zullen sommige problemen niet verdwijnen.
Door B.Janssen (Ambtenaar) op
@Toine Goossens: "De overheid kan daarin een voorbeeld nemen aan accountants die enkele jaren geleden het roer hebben omgegooid."?? Dat is toch wel een zeer twijfelachtige opvatting. Accountants hebben een ontzettende dubbelrol ze adviseren over wetgeving en het al maar extremer worden van onwenselijke voorschriften, maar zijn vervolgens zelf ook de exeperts als het gaat om het ontduiken van deze regels. Sorry maar accountants en belastingdeskundigen zijn de grootste WIBOCRI's van deze tijd. Morele opvattingen heb ik ze nooit op betrapt. Wel op het creëren van een heleboel bureaucratie. In enkele jaren tijd hebben ze de BBV tot een volledig ondoorzichtig en onbegrijpelijk stelsel van regels en voorschriften gemaakt. Niemand in dit land wordt daar beter van, behalve de accountants zelf.

Vacatures

Klik hier voor alle vacatures

Van onze partners