Advertentie

Bescherm nu eindelijk de klokkenluider

De nieuwe Wet bescherming klokkenluiders heeft de positie van klokkenluiders in Nederland nog nauwelijks verbeterd.

13 maart 2022
Klokkenluiders op een rij
Shutterstock

Voorjaar 2021 schreef Binnenlands Bestuur over de nieuwe Wet bescherming klokkenluiders die uitvoering geeft aan een EU-richtlijn. Klokkenluiders worden straks beter beschermd, was de boodschap. Een jaar later zijn die verwachtingen niet ingelost door Binnenlandse Zaken. Janny Dierx en Rob van Eijbergen pleiten in een essay voor de oprichting van een steunfonds en een organisatie die snel in actie komt en Eerste Hulp bij Klokkenluiden gaat bieden.

Boete

De uitvoeringstermijn van de EU-Richtlijn is verstreken en de Europese Commissie is in januari 2022 een infractie-procedure tegen Nederland begonnen. Dat gaat het ministerie van Binnenlandse Zaken sowieso een boete kosten van 3 miljoen euro. Bovendien worden dwangsommen geïncasseerd van ruim twee ton voor iedere dag dat het ministerie in gebreke blijft (op 17 december 2021 verstreek de uitvoeringstermijn). Met een dergelijk budget had de rijksoverheid wonderen kunnen verrichten voor klokkenluiders.

Zwaar bekritiseerd

Ondertussen is de implementatie van de richtlijn nog nauwelijks op gang gekomen. Er ligt een zwaar bekritiseerd en op 14 december 2021 herzien voorstel van wet bij de Tweede Kamer. Transparency International is zo boos over de manier waarop Binnenlandse Zaken gefundeerde kritiek en goed onderbouwde tegenvoorstellen tot nu toe negeert, dat de organisatie op 31 januari 2022 in een brief aan de Tweede Kamer suggereerde dat het beter is de uitvoering van de EU-Klokkenluidersrichtlijn van Binnenlandse Zaken over te dragen aan het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid. 

Ingewikkelde knip

Ook de Stichting van de Arbeid, de Raad voor Overheidspersoneel en de Raad van State hebben zich bij voortduring zeer kritisch uitgelaten over de gebrekkige, onwerkbare inhoud van het wetsvoorstel en signaleren verkeerde interpretaties van het EU-recht, onder andere in gezamenlijke brieven aan de minister en de Tweede Kamer.Unaniem adviseren al deze organisaties de regering om de ingewikkelde ‘knip’ tussen ‘bescherming tegen inbreuken van het Unie-recht’ en het beschermen van klokkenluiders die op nationaal niveau ‘maatschappelijke misstanden’ melden volledig los te laten. Men voorziet allerlei onnodige en ingewikkelde juridische interpretatie­verschillen over de betekenis van ‘een misstand van maatschappelijk belang’ en ‘een inbreuk op het Unie-recht’. Dat betreft dan onder meer aanbesteden, staatssteun, bestrijding van witwassen, bescherming van de financiële belangen van de Europese Unie, nucleaire- en milieubescherming, volksgezondheid en privacy.

Binnenlandse Zaken houdt vast aan een wirwar van meldkanalen

Wirwar

Binnenlandse Zaken houdt daarnaast vast aan een wirwar van meldkanalen en verschillende beschermingsniveaus voor melders van nationale misstanden en ­melders van inbreuken op het Unie-recht. Het departement houdt stug vol dat dit de aangewezen weg is, omdat men niet de hele Wet Huis voor klokkenluiders overhoop wilde halen. Transparency International kwalificeert dit terecht als een slechte verbouwing op een wankel fundament.

Software

Er zijn Europese landen die het beter doen. Duitsland, Frankrijk, Denemarken, Zweden, Ierland, Estland, Letland en Litouwen hebben ruimhartige implemen­tatiewetgeving op stapel of aangenomen zonder deze ingewikkeldheden. Unanieme kritiek is er op de Nederlandse onwil om anonieme meldingen mogelijk te maken. Binnenlandse Zaken heeft inmiddels wel toegegeven dat dit eigenlijk wel zou moeten kunnen, maar beroept zich in het herziene wetsvoorstel op het ontbreken van geschikte software daarvoor. Dat valt natuurlijk moeilijk vol te houden, gelet op de ervaringen die andere landen soms al jaren hebben. Ook diverse journalistieke initiatieven hebben het tegendeel lang en breed aangetoond. De EU-richtlijn staat anonieme meldingen uitdrukkelijk toe.

Krenterigheden

Daarnaast houdt het ministerie allerlei (typisch Nederlandse?) krenterigheden in de lucht. De richtlijn wil indirecte benadeling van de klokkenluider via partners of familieleden verbieden. Iedereen die weleens een klokkenluider heeft gesproken, weet dat dit soort intimidatie voorkomt. Het Nederlandse wetsvoorstel houdt nog steeds vol dat de klokkenluider een beroep op indirecte benadeling kan doen als zijn of haar familieleden een werkgerelateerd verband met de werkgever hebben. Wanneer komt dat nu in de praktijk voor? Binnenlandse Zaken miskent daarmee ook dat de EU-richtlijn niet alleen werk­nemer-klokkenluiders beoogt te beschermen, maar ook zzp’ers, vrijwilligers en stagiairs – ook als zij geen recht (meer) hebben op een vergoeding voor hun dienstverlening. Iets soortgelijks geldt voor de ontbrekende expliciete bescherming voor getuigen en onderzoekers van misstanden.

De hele bewijslastverdeling ontbeert in het wetsvoorstel toepasbare criteria

Verschuiving bewijslast

Op diverse plekken geeft het ministerie hoog op van de ‘verschuiving van de bewijslast’ die uit de richtlijn voortvloeit en die klokkenluiders beter zal beschermen. Deze verwachting wordt niet onderbouwd. Sterker nog, de hele bewijslastverdeling ontbeert in het wetsvoorstel duidelijke en toepasbare criteria, terwijl uit onderzoek blijkt dat Nederlandse rechters niet zijn toegerust op het doen van onderzoek naar benadeling als gevolg van een melding in procedures op tegenspraak. Het is uit en te na bekend dat klokkenluiderskwesties gemakkelijk ontaarden in arbeidsrechtelijke procedures en dan vroeg of laat leiden tot het vertrek van de klokkenluider.

Welwillend

De vorige minister van Binnenlandse ­Zaken gaf te kennen, op zich welwillend te staan ten opzichte van de oprichting van een fonds voor klokkenluiders, maar zette geen concrete stappen. Slechts een ‘pilot’ voor betere ondersteuning juridische ondersteuning van klokkenluiders is aangekondigd. Alsof een pilot alsnog moet gaan aantonen dat klokkenluiders in de huidige context inderdaad gebrek hebben aan deskundige juridisch ondersteuning. En klokkenluiders ontberen niet alleen juridische hulp. Het verminderen van de ongelijke ­dynamiek die klokkenluiders in allerlei ­opzichten ten deel valt, kan niet louter
door (meer) juristen worden opgelost.

In gebreke

Dat het ministerie zo ernstig in gebreke blijft, betekent niet dat lagere overheden rustig achterover kunnen leunen. Zij hebben een zelfstandige verplichting om de Europese richtlijn na te komen. Nu de omzettingstermijn is verstreken, krijgt de Richtlijn straks ‘rechtstreekse werking’. Dat betekent dat ambtenaren en andere dienstverleners van de overheid zich zonodig toch in rechte gaan beroepen op de rechten die zij aan de richtlijn kunnen ontlenen. En ja, ook lagere overheden hebben soms  boter op het hoofd. Uit onderzoek van Follow The Money blijkt dat (lagere) overheden soms tonnen belastinggeld spenderen aan advocaten die procederen tegen hun klokkenluider. Uitbreiding van de maatschappelijke ­solidariteit met en erkenning van het belang van klokkenluiders is op zijn plaats. Met de mond wordt dit veelvuldig beleden. Het komt zo langzamerhand op daden aan.

De overheid is aan zet, met gemeenten en provincies op kop

Beter

Wij roepen de Vereniging van Nederlandse Gemeenten en het Interprovinciaal Overleg op om het beter te doen dan de rijksoverheid. Wat is ertegen om de handen ineen te slaan en gezamenlijk alvast een fonds voor klokkenluiders bij gemeenten en provincies te stichten? Wij pleiten ervoor dat dit een organisatie is die snel in actie komt en adequate Eerste Hulp bij Klokkenluiden gaat bieden. Daar moet niet alleen juridische, maar ook gedrags- en organisatiedeskundigheid voorhanden zijn.

Aan zet

Een dergelijk fonds is een broodnodige aanvulling op de slagkracht die het Huis voor Klokkenluiders ontbeert, ook als de onderzoeken van het Huis zich in de toekomst minder lang gaan voortslepen dan nu het geval is. Het wetsvoorstel verbiedt de afdeling advies van het Huis om aan belangenbehartiging te doen voor klokkenluiders. Het Huis is het daarmee eens en pleit zelf ook voor het oprichten van een steunfonds voor financiële, praktische, juridische en psychosociale hulp. De overheid is aan zet. Wat ons betreft met de gemeenten en provincies op kop.

Reacties: 1

U moet ingelogd zijn om een reactie te kunnen plaatsen.

togoo
Na het toeslagenschandaal dat aantoonde dat de Nederlandse politiek niets is gelegen aan de kwaliteit en integriteit van de bestuurlijke besluitvorming is dit die een nieuw, ernstig, hoogtepunt van volstrekt onbehoorlijk bestuur.

Ooit kwam Binnenlandse Zaken met het IAK, het Integraal Afwegings Kader. Hét kwaliteits- en integriteitssysteem voor fatsoenlijke bestuurlijke besluitvorming. Klaarblijkelijk hebben zelfs zij dat in de hoek gezet.

Om dit te begrijpen dienen we ver in het verleden terug te gaan. Naar de tijd dat primitieve mensenstammen de aarde bevolkten. Met een stamhoofd dat geen tegenspraak duldde, met stamleden die een tegenspreker, lees klokkenluider, dood maakten of uit de stam verbanden. De overlevingskans buiten was immers ook erg gering.

Blijkbaar zijn er bij Binnenlandse Zaken mensen die zich daar erg happy bij voelen. Schande.
Uw emailadres wordt enkel gebruikt om mogelijk contact met u op te nemen naar aanleiding van uw bericht en is enkel zichtbaar voor de redactie.
Advertentie