of 59147 LinkedIn

Naar meer gemeentelijke grip op de diepe ondergrond

2 reacties

Nederland is relatief gezien niet rijk aan delfstoffen, toch zit er genoeg onder de grond wat de moeite waard is. De winning van steenkool, gas, zout en olie heeft het landschap ingrijpend beïnvloed. Veel delfstoffen zijn van nationaal strategisch belang. Daarom is de besluitvorming over het gebruik van de diepe ondergrond (vanaf 500m diepte) belegd bij het rijk. 

De winning van delfstoffen zoals aardolie, aardgas en steenzout en het aanboren van diepe aardwarmte is geregeld in de Mijnbouwwet. De vergunningverlening voor opsporing, winning en eventueel opslag van (delf-)stoffen in de diepe ondergrond is een verantwoordelijkheid van de minister van Economische Zaken en Klimaat, geadviseerd door Staatstoezicht op de Mijnen en kennisinstituten zoals TNO.

 

Tegelijkertijd zijn het vooral de lokale overheden die de gevolgen van deze winningsactiviteiten op hun bordje krijgen. Dat kunnen positieve gevolgen zijn, zoals werkgelegenheid, bestedingen en investeringen. Maar ook negatieve, zoals overlast, milieuhinder en gevoelens van onveiligheid. Gemeentebesturen worden door de lokale samenleving en media op deze activiteiten aangesproken, maar hebben formeel geen bevoegdheid om er iets aan te doen.

 

De vraag is welke mogelijkheden een gemeente heeft om toch haar invloed te kunnen laten gelden. Hoe kan een afzonderlijke gemeente in het ‘geweld’ van internationale bedrijfseconomische belangen, toch de belangen van burgers en omwonenden behartigen, zonder formele bevoegdheden?

 

Met deze vraag zag de gemeente Enschede zich geconfronteerd na een opeenstapeling van grote en kleine incidenten rond de zoutwinning door AkzoNobel binnen haar gemeentegrenzen. De diepe ondergrond onder Enschede wordt al decennia gebruikt voor de winning van zout. Steenzout wordt geïnjecteerd met water. Het pekelwater wordt opgepompt en vervolgens ingedampt tot er zout overblijft. Dit op- en rondpompen gaat soms gepaard met lekkages; zout water lekt uit de boorput, de transportleidingen en/of de pompinstallaties naar de ondergrond, waardoor ongewenste verzilting in de bodem optreedt.

 

Zoutwinning laat cavernes s achter in de diepe ondergrond. Deze cavernes kunnen (op termijn) instabiel worden en moeten gestabiliseerd worden om het ontstaan van zogenaamde zinkgaten te voorkomen. Enkele jaren geleden werd geopperd om hier vliegas uit de nabijgelegen afvalverbrandingsinstallatie voor te gebruiken. Maar na fel verzet van gemeente en lokale samenleving werd hiervan afgezien. Twee lege, stabiele zoutcavernes worden momenteel benut om gasolie in op te slaan, in het kader van de nationale strategische olievoorraad. Ook hier zijn zorgen over: ontstaan er geen lekkages tijdens de aanvoer, de opslag en, indien nodig, het oppompen? Een incident met weglekkende olie, vlak over de Duitse grens, vergrootte de argwaan.

 

De gemeenteraad wordt met deze zorgen geconfronteerd, maar kan er de facto niet veel mee. Men kan alleen maar reageren op incidenten. Begin 2017 besloot de raad op zoek te gaan naar mogelijkheden om in het ondergronddossier in het algemeen en de zoutwinning in het bijzonder, het belang van de Enschedese samenleving op een effectievere manier te behartigen. Een raadadviescommissie kreeg als opdracht de mogelijkheden te verkennen om de belangen van de lokale samenleving beter in de besluitvorming over (toekomstige) gebruiksfuncties in de diepe ondergrond in te brengen.

 

Vlak voor de gemeenteraadsverkiezingen zijn de adviezen van de commissie overgenomen door de raad. De beïnvloedingsmogelijkheden door de raad liggen vooral in ‘soft power’ instrumenten (Nye, 2008; Jordan, Wurzel & Zito, 2005) die veelal in het diplomatieke verkeer worden gebruikt. Nye definieert ‘soft power’ als ‘het vermogen om te bereiken wat men zich ten doel heeft gesteld door overtuiging en verleiding in plaats van door dwang’. Belangrijke ‘zachte instrumenten’ hebben te maken met visie-, coalitie- en beeldvorming inzake het zoutwinningsdossier.

 

Het vormen van een eigen visie op het gebruik van de ondergrond helpt om zelf als gemeente randvoorwaarden te kunnen stellen en in vergunningstrajecten gezaghebbend te kunnen adviseren. Maar ook is het van belang om het netwerk te versterken. Zowel met andere overheden zodat gezamenlijk kan worden opgetrokken, als met hogere overheden zodat de gemeente eerder aan tafel zit bij relevante processen van plan- en beleidsvorming en bij vergunningstrajecten.

 

Betere relaties met het bedrijfsleven en kennisinstellingen dragen bij aan een betere dialoog en meer wederzijds begrip. Coalitie- en beeldvorming dragen bij aan het benadrukken en behartigen van de belangen van gemeente en regio voor het (toekomstig) gebruik van de diepe ondergrond. Een regionale coalitie van gemeenten, provincie en kennisinstellingen kan de problematiek breder en gevarieerd op de politieke agenda zetten en houden. Dan moet elke coalitiepartner in staat zijn ook het interne netwerk te versterken. Dat ondersteunt het vermogen om een eensluidend geluid te laten horen, zowel ambtelijk, bestuurlijk als politiek.

 

De Enschedese zoutcasus laat zien dat lokale actoren zonder formele bevoegdheden veel kunnen bereiken door in de besluitvorming op eigen initiatief waardevolle inhoud te leveren. Bijvoorbeeld door de inbreng van lokale kennis, het organiseren van het lokale netwerk van stakeholders en de communicatie naar de lokale samenleving.

 

De inzet van zachte instrumenten past bij de omslag die ook bij de nationale overheid lijkt op te treden. Recent is in de Mijnbouwwet een (getrapt) adviesrecht voor lokale overheden ingevoerd in vergunningstrajecten. De Omgevingswet stimuleert gemeenten om zelf een integrale ruimtelijke visie (inclusief ondergrond) op te stellen. De Structuurvisie Ruimte en Ondergrond (STRONG) zit op dezelfde lijn. Het ministerie ontwikkelt actief nieuwe vormen van omgevingsmanagement omdat de druk vanuit de samenleving op deze dossiers toeneemt. De beweging die we hierboven beschrijven is niet alleen complementair aan de beweging van rijkszijde maar kan deze ook versterken.

 

De inzet van ‘soft power’ betekent niet dat de lobby voor meer formele zeggenschap gestaakt moet worden. Enschede moet druk blijven zetten op het rijk om een grotere rol te krijgen in de besluitvorming over gebruiksfuncties in de diepe ondergrond. Bijvoorbeeld door een gezamenlijke lobby met andere gemeenten die een vergelijkbare problematiek hebben, zoals de opslag van stoffen in de diepe ondergrond.

 

Het is de kunst om via een ‘zachte route’ zo ver mogelijk te komen. Daarna kunnen meer expliciete pressiemiddelen (zoals het informeren van een Tweede Kamerfractie of het bespelen van de media) ingezet worden als het zachte instrumentarium tekort schiet.

 

Mike Duijn en Arwin van Buuren (Erasmus Universiteit Rotterdam, Bestuurskunde en Sociologie)
Josee Ligteringen en Klaas Grunder (Gemeente Enschede, raadsgriffie).

Verstuur dit artikel naar Google+

Reageer op dit artikel
















Even geduld a.u.b.

Reactie op dit bericht

Door Tj Vos (Sr adviseur value engineering) op
Vanaf 1/1/18 is de wet Basisregistratieondergrond van kracht. Een groeimodel met vele registratieobjecten. De Landelijke Voorziening ontsluit ook hef Mijnbouwregister. De zgn. BRO biedt inzicht middels uniforme data, jook voor gemeenten. Zie www.basisregistratieondergrond.nl
Door steven bergers (eigenaar) op
De zachte route werkt blijkbaar in Enschede. Dus dat is een erg goed initiatief. De belangen zijn natuurlijk groot voor Akzo, het rijk en ook de omliggende gemeenten. De zachte route behelst dan mi ook de omwonenden deze belangen goed uit te leggen. Immers het is een technisch chemische aangelegenheid waar maar weinig mensen kaas van hebben gegeten. En omdat het ver van ieders bed is, vanwege die complexiteit, schiet menig omwonende in de protest stand; en dat is begrijpelijk. Mij lijkt het grootste probleem die omwonenden uit te leggen dat het ook goed is voor hun en dat niet alleen de BV Nederland maar mn ook zij profiteren van de activiteiten gelet op wat er nu in Groningen plaatsvindt. Daar ligt de moeilijkheid natuurlijk, maar dat hebben jullie goed beschreven! Omwonenden moeten het idee krijgen dat ze serieus worden genomen en niet worden afgekocht....