of 59281 LinkedIn

Houd de politiek uit het waterschap

Karlijn Landman 9 reacties

Sinds de eeuwwisseling zijn er allerlei pogingen gedaan om de opkomst bij de waterschapsverkiezingen te verhogen. Maar aandacht voor het unieke karakter van de waterschappen en de implicaties van de doorgevoerde (en voorgestelde) wijzigingen voor het waterschap was (en is) er nauwelijks.

Woensdag zijn zowel de waterschapsverkiezingen als de Provinciale Statenverkiezingen. Toeval is dat niet; in 2013 werd besloten om deze verkiezingen voortaan op dezelfde dag te houden. Het kabinet wilde zo de lage opkomst bij de waterschapsverkiezingen verhogen (in 2008 stemde slechts 22,7 procent).

 

Eerdere pogingen daartoe hadden weinig (lees: geen) effect op de opkomst. In 2007 werd het personenstelsel, waarbij kiezers hun stem uitbrengen op individuele personen die zich kandidaat stelden, vervangen door het lijstenstelsel. Burgers zouden door de opschaling van de waterschappen namelijk niet meer weten waar de verschillende kandidaten voor stonden, waardoor het minder aantrekkelijk voor hen zou zijn om te stemmen.

 

Het lijstenstelsel, waarbij kiezers hun stem uitbrengen op een kandidatenlijst, zou dit probleem kunnen oplossen door het maken van een keuze voor de burger te vergemakkelijken. De opkomst, en daarmee de democratie, zou zo kunnen worden versterkt. Een opkomstverhoging bleef echter uit.  Rutte I gooide het daarom over een andere boeg en kwam met het plan om het waterschapsbestuur indirect te laten verkiezen door gemeenteraden – een plan dat nooit is uitgevoerd.

 

De wijziging van 2013 had wel effect: de methode van briefstemmen werd vervangen door de methode van stembusverkiezingen en de waterschapsverkiezingen zouden – zoals gezegd - tegelijkertijd met de Provinciale statenverkiezingen worden georganiseerd. Dat werkte als een trein: in 2015 steeg de opkomst tot 43,5% - bijna een verdubbeling ten opzichte van 2008.

 

Eind goed, al goed – zou je zeggen. Maar nee: bij alle doorgevoerde (en voorgestelde) wijzigingen is volledig voorbijgegaan aan het eigen karakter van het waterschap. Waterschappen zijn, anders dan gemeenten en provincies, aan te merken als functioneel bestuur. De taak van het waterschap is namelijk afgebakend tot één functioneel gebied: het waterbeheer. Het waterschap mag niet buiten dit gebied optreden. Gemeenten en provincies hebben geen functionele, maar een algemene bestuursvorm en zijn vrij om binnen hun grondgebied verschillende taken te verrichten, omdat hun taak niet vooraf is afgebakend. In dit kader wordt ook wel gezegd dat waterschappen enerzijds en gemeenten en provincies anderzijds een ‘gesloten’ respectievelijk ‘open’ huishouding hebben.

 

Doordat functioneel en algemeen bestuur andere bestuursvormen zijn, worden er ook andere eisen gesteld aan de inrichting en democratische legitimatie van deze besturen. In functionele besturen ligt de focus vanwege de beperkte taakstelling primair op een goede uitvoering van de toegewezen taken (dijken moet sterk zijn, oppervlaktewater zo schoon mogelijk etc.), terwijl in algemene besturen de focus primair ligt op het maken van politieke keuzes (‘moet er meer geld worden geïnvesteerd in het milieu, of toch in woningbouw?’). Hierdoor is het functioneel bestuur gebaat bij bestuurders die worden gekozen vanwege hun deskundigheid en ervaring, terwijl bij algemeen bestuur bestuurders worden gekozen vanwege hun politieke stellingname.

 

Deze focus op een goede uitvoering van de taken tegenover het maken van politieke keuzes heeft ook gevolgen voor de functie die verkiezingen in deze besturen vervullen. In functionele besturen vervullen verkiezingen de functie van noodrem; alleen wanneer de taken niet goed worden uitgevoerd, is er voor burgers reden om te gaan stemmen. In algemene besturen hebben verkiezingen de functie van stuurwiel; via verkiezingen kunnen burgers zich uitspreken over het te voeren beleid van de gemeente/provincie. Een hoge opkomst is daardoor met name in algemene besturen belangrijk.

 

Sinds de overgang naar het lijstenstelsel mogen ook ‘gewone’ politieke partijen meedoen aan de waterschapsverkiezingen. Dat doen ze met steeds meer succes: in 2008 bezaten landelijke partijen 51,7 procent van alle waterschapszetels, in 2015 was dat al 58,2 procent. Hierdoor is er logischerwijs steeds minder plek voor waterspecifieke partijen – die zich kenmerken door hun specifieke deskundigheid. En bij een functioneel bestuur als een waterschap is juist die deskundigheid zo cruciaal.

 

Daarnaast wekt het organiseren van verkiezingen op basis van een lijstenstelsel bij burgers het idee dat er veel politieke keuzeruimte is in het waterschapsbestuur, terwijl dat wel meevalt. Er valt uiteraard iets te kiezen, maar in heel andere mate dan bij gemeenten en provincies, waar een lijstenstelsel dus wél de goede manier is.

 

Het miskennen van het eigen karakter van het waterschap, maakt het waterschap onnodig kwetsbaar. Wanneer het functioneel bestuur op dezelfde manier als algemene besturen wordt vormgegeven, kan namelijk niet langer meer vol worden gehouden dat andere eisen gelden voor de inrichting en democratische legitimatie van deze besturen. Dat betekent dat het waterschap zijn democratische legitimatie niet meer primair zal kunnen ontlenen aan het naar tevredenheid uitvoeren van de waterschapstaken, maar evenals bij algemene besturen een hoge verkiezingsopkomst noodzakelijker zal worden. Hierdoor kunnen (weer) discussies ontstaan over het gebrek aan democratische legitimatie van het waterschap.

 

Op den duur kan het miskennen van het eigen karakter van het waterschap er zelfs toe leiden dat mensen het nut van een afzonderlijke bestuurslaag steeds minder gaan inzien en ervoor pleiten de waterschapstaken bij het algemeen bestuur onder te brengen. Dat brengt de uitstekend functionerende waterschappen en dus ook het Nederlandse waterbeheer in groot gevaar.

 

Kom dus met een verkiezingssystematiek die recht doet aan het eigen karakter van waterschappen. En graag voordat het te laat is, het lijstenstelsel heeft namelijk al een stap in de verkeerde richting gezet. In de tussentijd lijkt het mij verstandig de politiek zoveel mogelijk buiten de sluizen van het waterschap te houden. Stemmen op een waterspecifieke partij dus!

 

Karlijn Landman, promovenda op het gebied van de waterschapsdemocratie aan de Universiteit Utrecht 


Verstuur dit artikel naar Google+

Reageer op dit artikel
















Even geduld a.u.b.

Reactie op dit bericht

Door p op
@Boris, Hak
Dat je nalaat om iets politiek te benoemen, betekent niet dat er geen politieke keuzes worden gemaakt.
-kwijtschelding belasting
-energie/co2 doelen waterschap
-doodmaken muskusratten
-...
Door Boris op
Eens met J. Hak hieronder. Scheelt weer wat in de bestuurlijke drukte. Rijkswaterstaat is mi ook een optie. Innen niet zelf belasting en het argument van concurrentie met andere uitgaveposten leidt daar niet tot onveilige situaties. Kortom: mi houden we vooral vast aan de waterschappen vanuit historische en emotionele waarde.
Door J. Hak op
Met 14 jaar bestuurservaring in een waterschap durf ik zonder meer de stelling aan dat voor politieke partijen geen plaats is in de waterschapsbesturen. Er is niet zo iets als sociaal waterbeheer, of liberaal of christelijk. Hooguit kun je in de verdeling van de lasten wat politieke idealen kwijt. maar dat is marginaal, want het kostenverdelingssysteem heeft een basis in de Waterschapswet. En die laat weinig ruimte toe voor een andere dan puur rationele lastenheffing. Dus op dit punt onderschrijf ik de opvatting van mevrouw Landman.

Maar ik durf ook de stelling aan dat de waterschappen geen eigen bestuurslaag horen te zijn. Inhoudelijke know-how en gebiedskennis zijn essentieel voor een waterschap. maar dat hoeft toch niet in een aparte bestuurslaag. We hebben toch ook geen bestuursorgaan voor landsverdediging. Bovendien, waterschappen maken geen beleid, dat doen rijk en provincies. Waterschappen voeren slechts beleid uit. Dat kan evengoed, misschien wel beter maar zeker goedkoper als dit gebeurt onder de bestuurlijke regie van de provincies.

Kortom, breng de waterschappen onder bij de provincies. Maar behoud wel hun deskundigheid en gebiedskennis.
Door Ben (gemeentejurist) op
Beste Karlijn,

Zeer lovenswaardig dat je met zo'n uitgebreide reactie komt. Dat kan ik alleen maar waarderen. Jouw stelling dat het afschaffen van de afzonderlijke bestuurslaag van de waterschappen het waterbeheer in groot gevaar brengt, onderbouw je nu uitgebreid. Ik vind het toch leuk er nog even op te reageren.

In punt 1 zie ik als onderbouwing het eigen belastingstelsel. Maar motorrijtuigenbelasting wordt geheven door de Belastingdienst dus de vraag is of afschaffen van een bestuurslaag ook afschaffen van een aparte belasting hoeft te betekenen.
In punt 2 geef je zelf al aan dat dit niet het voornaamste argument tegen het afschaffen van de bestuurslaag is. Rijkswaterstaat heeft geen bestuurslaag maar dat betekent toch niet dat er niet veel specialistische kennis aanwezig is bij deze organisatie?
Punt 3; verdelen onder provincies en gemeenten lijkt me inderdaad geen goed idee maar wat is erop op tegen om de waterschappen als rijksdienst onder het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat te brengen? Ik zie daartegen geen argument.
Punt 4 is het argument don;t fix it if it isn't broken maar mijn vraag is komt dat nu door de bestuurslaag dat het goed gaat of kan goed waterbeheer ook zonder die aparte bestuurslaag. Ik zie dat de waterschapsverkiezingen totaal niet leeft bij de kiezer maar ik zie ook niet echt een campagne van de partijen die erbij betrokken zijn en ook niet echt rekenschap afleggen van wat er de afgelopen 4 jaar is bereikt. Misschien is dat toch inherent aan de taken van het waterschap, die wellicht geen grote politieke keuzes toelaat tussen de verschillende partijen?

Door Karlijn Landman (Promovenda ) op
Beste Ben en Hans,

Allereerst leuk dat jullie mijn stuk hebben gelezen en dank voor jullie reactie!

Aangezien jullie reacties allebei zien op het bestaansrecht van het waterschap, reageer ik even in één keer.

Allereerst wat betreft de onderbouwing van de stelling dat het afschaffen van de afzonderlijke bestuurslaag van de waterschappen, het waterbeheer in groot gevaar brengt. Helaas ben je bij dit soort stukken gebonden aan een woordlimiet, waardoor je niet alles kunt uitdiepen, maar, om je/jullie vraag te beantwoorden, dit gevaar schuilt zich wat mij betreft met name in het volgende:

1) Waterschappen hebben zoals bekend een eigen belastingstelsel. Hierdoor zijn de waterschappen onafhankelijk en zelfvoorzienend. Wanneer de waterschapstaken worden ondergebracht bij het algemeen bestuur, betekent dat, dat het waterbeheer moet concurreren met andere uitgavenposten. Het kan dan zomaar zo zijn dat wat van het budget voor het waterbeheer wordt ‘afgesnoept’ en wordt besteed aan een ander (korte termijn) beleidsdoel, bijvoorbeeld op het terrein van de jeugdzorg. Dit soort beleidsterreinen spreken namelijk meer tot de verbeelding bij burgers en zijn daarom populair(der) bij politici. Dit kan er toe leiden dat de taken op het gebied van het waterbeheer (op de lange termijn) niet meer goed uitgevoerd kunnen worden en het waterbeheer dus in de knel komt. En gezien de ligging van Nederland, kan dat op den duur grote gevolgen hebben. Een afzonderlijke bestuurslaag is dus nodig, omdat dit de bewaking (en uitvoering!) van de waterschapstaken garandeert.
2) Daarbij behoeft de uitvoering van de waterschapstaken een sterke specialisatie. Het is de vraag of deze expertise aanwezig is binnen het algemeen bestuur. Maar… dit kan natuurlijk worden opgelost door gebruik te maken van de expertise van waterschapsbestuurders, dus ik zie dit niet als voornaamste argument voor het behoud van een afzonderlijke bestuurslaag.
3) Meer praktisch gezien, laat het water zich niet zo makkelijk over gemeenten/provincies verdelen. Het water stelt kortgezegd zijn eigen bestuurlijke grenzen. De lichamen van algemeen bestuur (zoals die nu bestaan), vormen dus geen geschikt kader. Ook vanwege de efficiënte behartiging van de waterschapstaken is dus afzonderlijke bestuurslaag aangewezen.
4) Tot slot is een argument dat voor het behoud van de waterschappen kan worden aangedragen dat de organisatie van het waterbeheer in Nederland buitengewoon goed is. De OESO heeft in 2014 het waterbeheer beoordeeld met een 8.5. Waarom sleutelen aan iets dat goed is, terwijl je niet zeker weet of een herziening tot verbetering zal leiden…?

Dit zijn slechts een aantal punten waarom de waterschappen wat mij betreft niet afgeschaft moeten worden. Er zijn meer argumenten aan te dragen.

Overigens denk ik dat het voor een aantal waterschapstaken wel een goed idee is, om deze over te dragen aan het algemeen bestuur. Ik denk dan met name aan het wegenbeheer. In mijn proefschrift ga ik nader in op de vraag welke taken dit (verder) betreft.

@Hans, tot slot ten aanzien van jouw opmerking dat stadsbewoners nu opdraaien voor maatregelen ten gunste van de agrarische sector die een veel te grote invloed heeft binnen de waterschappen.. Dit probleem kun je natuurlijk eenvoudig opvangen door de geborgde zetels af te schaffen/het aantal zetels voor de geborgde zetels te verlagen (even los van de vraag of dat wenselijk is). Dat is een punt dat zeker in mijn proefschrift aan de orde zal komen.

Ik hoop hiermee wat meer inzicht te hebben verschaft in mijn gedachtegang, over waarom het waterschap zijn eigen plaats in het openbaar bestuur verdient. En mochten jullie nog opmerkingen/vragen hebben of willen sparren, dan kunnen jullie altijd contact opnemen!

Vriendelijke groet, Karlijn
Door p op
@Hans een gekozen monarch dan maar? Is dan het meest efficiënt.

Er juist een gebrek aan democratische controle in Nederland. Nederland mag zich rijk rekenen met een systeem als het heeft voor water, waarmee het ook lange termijn beleid en uitvoering kan realiseren.
Een hoop sectoren zouden enorm opknappen bij de gedwongen transparantie en verantwoording van een functioneel bestuur. Bijvoorbeeld de zorg, of de politie of de rechtspraak of...

En ja als je het echt anders wil dan zou je al die werkregio's en samenwerkingsverbanden op allerlei thema's kunnen omvormen tot 1 lokaal bestuur en provincies, gemeenten en waterschappen opheffen + ministeries totaal renoveren. Maar ja...
Door Hans (afdelingsmanager) op
Ik heb nog nooit een steekhoudend argument gehoord waarom waterschappen zouden moeten blijven. De algemene besturen - zoals Rijk en gemeenten - kunnen deze taak prima aan: doen ze nu ook al. Wat nu gebeurt via de waterschappen is dat de stadsbewoners opdraaien voor maatregelen ten gunste van de agrarische sector die een veel te grote invloed heeft binnen waterschappen. Ik ken zelfs 2 waterschapsecretarissen die dat met me eens zijn. Mijn idee: opheffen, tegelijk met provincie en alles herverdelen naar Rijkswaterstaat en/of de gemeenten.
Door Ben (gemeentejurist) op
Waar is de onderbouwing voor de stelling dat het afschaffen van de afzonderlijke bestuurslaag van de waterschappen en deze onderbrengen bij het algemeen bestuur het Nederlandse waterbeheer in groot gevaar brengt? Deze stelling wordt vaak naar voren gebracht maar feit blijft dat deze afzonderlijke bestuurslaag archaïsch is en bij beter een uitvoeringsdienst onder een ministerie kan worden. Morgen zal ik wederom mijn stembiljet voor het waterschap ongeldig maken uit protest tegen de volledig overbodige bestuurslaag. Ik roep iedereen met gezond verstand op hetzelfde te doen. Een bindend referendum hebben we nodig niet de fop waterschapsverkiezingen!
Door Nova op
Interessant artikel! Heeft mij zeker aan het denken gezet voor de aankomende verkiezingen. De keuze staat echter nog niet vast.