of 62236 LinkedIn

Herover het publiek domein in de digitale wereld

Han Polman en Frank van Ommeren Reageer

Het was op de dag van de aanval op het Capitool precies 80 jaar geleden en op dezelfde plaats dat President Franklin Delano Roosevelt zijn later wereldberoemde Four Freedoms Speech hield voor het Amerikaanse congres. Hij formuleerde vier vrijheden die voor elk mens overal ter wereld de basis moeten zijn voor menselijke waardigheid: de vrijheden van meningsuiting en godsdienst, en de vrijwaring van gebrek en van angst voor geweld. Die speech was positief geformuleerd in een donkere tijd vlak voor de Tweede wereldoorlog en daarom ook zo krachtig. Hij was ook de eerste president die zijn boodschap via de media, met name de radio verspreidde.

Het was op de dag van de aanval op het Capitool precies 80 jaar geleden en op dezelfde plaats dat President Franklin Delano Roosevelt zijn later wereldberoemde Four Freedoms Speech hield voor het Amerikaanse congres. Hij formuleerde vier vrijheden die voor elk mens overal ter wereld de basis moeten zijn voor menselijke waardigheid: de vrijheden van meningsuiting en godsdienst, en de vrijwaring van gebrek en van angst voor geweld. Die speech was positief geformuleerd in een donkere tijd vlak voor de Tweede wereldoorlog en daarom ook zo krachtig. Hij was ook de eerste president die zijn boodschap via de media, met name de radio verspreidde.

 

Media zijn sindsdien steeds belangrijker en in veel opzichten bepalend geworden voor politiek en bestuur. Inmiddels wordt digitalisering in de brede zin van het woord door politici, bestuurders en overheden op allerlei fronten gebruikt om mensen niet alleen te informeren en te inspireren maar vooral ook te sturen. In de VS is zichtbaar geworden hoe een president twitter zodanig kan gebruiken dat het een bedreiging is geworden voor de democratie. In ons eigen land heeft digitalisering mede bijgedragen aan de affaire van de kinderopvangtoeslag en aantasting van de democratische rechtstaat. Door toepassing van massagegevens en algoritmes is de menselijke maat zoekgeraakt. De overeenkomst tussen beide voorbeelden is dat door digitalisering de werkelijkheid uit zicht raakt of wordt verdraaid.

 

Door digitalisering vindt gedachtewisseling in onze democratie steeds vaker en intensiever plaats via online platforms als omgevingen waarin informatie, opinies, commentaar en beeldmateriaal gedeeld en becommentarieerd worden in een digitaal netwerk. In vergelijking met andere meer traditionele vormen van gedachtewisseling in een democratie zijn digitale vormen laagdrempelig, heel snel verbonden met andere netwerken en kan er worden gestuurd met data. Dit verandert de manier waarop ontwikkelingen worden beoordeeld en invloed wordt uitgeoefend.

 

In zijn advies Zoeken naar waarheid heeft de Raad voor het Openbaar Bestuur de regering en het parlement in 2019 gewezen op drie beproevingen van digitalisering voor de democratie: desinformatie, die sneller kan worden vervaardigd en (gericht) worden verspreid door digitalisering; desintegratie, waarbij door digitalisering parallelle werelden ontstaan die niet meer met elkaar kunnen worden verbonden; en despotisme, waarbij burgers door digitalisering makkelijker beïnvloed kunnen worden zonder dat zij dit door hebben, zoals via (heimelijke) microtargeting door bedrijven, overheden, (buitenlandse) politici.

 

Het is cruciaal dat iedereen naar waarheid kan blijven zoeken. Aan dit proces kan digitalisering zelf mede richting geven maar zowel een belofte als een bedreiging zijn. Om waarheidsvinding in een democratie te stimuleren is inzet nodig op meer fronten dan alleen privacybescherming. De democratische rechtsstaat is als een tweesnijdend zwaard: willen we desinformatie, desintegratie en despotisme bestrijden dan dienen de vrijheden en publieke waarden te kunnen zegenvieren. Daarvoor moet veel gebeuren: in de digitale wereld moet het publieke domein worden heroverd.

 

Een democratische rechtsstaat is ook een pluriforme rechtsstaat. In de eerste plaats zullen daarom de digitale monopolies moeten worden doorbroken. Open decentrale standaarden maken vele alternatieve platforms mogelijk. Ook digitale publieke platforms of platforms waarop private techbedrijven een publieke functie kunnen vervullen laten zich goed denken. Publieke digitale platforms huldigen publieke waarden. Zoals het in het verleden is gelukt de nutsbedrijven op de grens van het publieke en het private te reguleren zal dat nu met big tech moeten gebeuren.

 

Maar we zullen de pijlen niet alleen op de bedrijven moeten richten. In de tweede plaats zal kritisch burgerschap moeten worden gestimuleerd, waardoor burgers en maatschappelijke organisaties weerbaarder worden. Dat vraagt investering in digitale en democratische vaardigheden, het vergroten van mediawijsheid via het onderwijs en het versterken van factchecking door wetenschap en media.

 

In de derde plaats zullen alle onderdelen van de overheid het goede voorbeeld moeten geven door zich toetsbaar op te stellen, tegenspraak te waarderen en in eigen waarheidsvinding te investeren. En actieve verantwoording wanneer en hoe wordt gestuurd met data. Dat vergt een open overheid, ook in de digitale wereld. Het schrappen van belemmerende onderdelen van de Wet openbaarheid van bestuur, zoals recentelijk door het kabinet voorgesteld naar aanleiding van de kinderopvangtoeslagaffaire, vormt daarvoor nog maar een eerste stap.

 

Tot slot zal schroom moeten worden overwonnen om het gesprek over waarheid en waarheidsvinding in onze democratie te blijven voeren. Dat is nodig om kansen te benutten en ons te behoeden voor de bedreigingen van digitalisering. Met als uitgangspunt de waarden van democratie, vrijheid en mensenrechten, waarvan de kern 80 jaar geleden al zo treffend is verwoord door de Amerikaanse President Franklin Delano Roosevelt.

 

Han Polman, voorzitter Raad voor het Openbaar Bestuur en Commissaris van de Koning in Zeeland

 

Prof. Frank van Ommeren, lid Raad voor het Openbaar Bestuur en Hoogleraar Staats- en bestuursrecht VU Amsterdam

Verstuur dit artikel naar Google+

Reageer op dit artikel
















Even geduld a.u.b.