of 58952 LinkedIn

Een heldendaad van de commissie Elias?

Rinke Smedinga en August Hans den Boef 1 reactie

De tijdelijke commissie ICT, die het falen van een aantal ICT-projecten bij de overheid onderzoekt, heeft belangrijke vragen niet gesteld. De commissie Elias heeft nog een kans, betogen Rinke Smedinga en August Hans den Boef.


De hoorzittingen van de tijdelijke commissie ICT zijn afgesloten. Hoeveel geld de overheid door mislukte projecten per jaar aan ICT verkwist, heeft de commissie Elias echter niet kunnen achterhalen. De marge beweegt zich tussen de nul en vijf miljard. Welke instantie schuldig is aan die verspilling weten we na de verhoren evenmin: het is maar hoe je het bekijkt. Oud nieuws dit alles, want precies hetzelfde is vijf jaar geleden al onderzocht en ook vastgesteld door een parlementaire werkgroep onder leiding van Arda Gerkens. De aanbevelingen daarvan zijn echter niet opgevolgd. En zo konden we dus 32 verhoren lang vaststellen dat het probleem er de afgelopen vijf jaar alleen maar groter op geworden is. Het potje ‘parlementaire zelfreflectie’ waaruit het onderzoek is bekostigd, had dan ook niet beter aangesproken kunnen worden! Wat fijn dat er voor de commissieleden nog een heldenrol in het verschiet ligt.
De tijdelijke commissie ICT presenteert in het najaar haar eindrapport. Met welke aanbevelingen gaat zij de problemen van de overheid met ICT-projecten ook werkelijk oplossen? Ze heeft in ieder geval drie cruciale kansen laten liggen die in het vervolg alsnog een plaats moeten krijgen.

Voorbijgaan aan het overheidsbrede perspectief
De systemen die de commissie liet onderzoeken, staan in relatie tot weer andere systemen, waarvan enerzijds gegevens worden betrokken en waaraan anderzijds gegevens worden geleverd. De Modernisering Gemeentelijke Basisadministratie (mGBA) is daarvan het bekendste voorbeeld. Er wordt hard gewerkt aan verbetering van de uitwisseling van informatie tussen overheden in het kader van de eOverheid, of tegenwoordig iOverheid. Het is dan ook onbegrijpelijk dat de commissie bij de selectie van de deskundigen en de keuze van haar vragen volledig aan dit overheidsbrede perspectief voorbij ging. Zij had op de schouders kunnen staan van voorlopers als Wallage, Postma, en Docters van Leeuwen en voort moeten bouwen op hun nuttige inzichten en zinnige adviezen.

Voorbijgaan aan (open) standaarden 
Het maken en beheren van systemen, alsmede het uitwisselen van informatie tussen systemen onderling, wordt makkelijker en goedkoper naarmate er meer gebruik wordt gemaakt van standaarden. Om die reden heeft de overheid de Nederlandse Overheids Referentie Architectuur laten ontwikkelen, NORA. Die bestaat uit afspraken in de vorm van principes, beschrijvingen, standaarden en modellen om de dienstverlening van overheidsorganisaties op elkaar af te stemmen. In 2009 is NORA door het kabinet-Balkenende IV als norm voor de overheid vastgesteld. NORA werd daarmee het instrument bij uitstek dat aan de veelbesproken ‘voorkant’, aan het begin van een project, adequaat moet worden toegepast om problemen tijdens de ontwikkeling en het gebruik te voorkomen. Hoe werkt dat instrument? Gaat dat goed? Levert dat het gewenste effect op? De commissie heeft er niet naar gevraagd. 
Een leermoment van Gerkens’ werkgroep vormden de enorme besparingsmogelijkheden die het gebruik van open source software zou bieden in vergelijking met gesloten standaarden als die van Microsoft. Een ambtelijk rapport hierover, Sorry, we’re open, beraamde in 2009 de besparing op licenties op een miljard per jaar. Waarom zijn de systemen niet vanaf dat moment met open source gebouwd of verbouwd? De commissie vroeg er niet naar.

Voorbijgaan aan beveiliging en privacy 
Het plan van aanpak voor het onderzoek vermeldt bij de centrale onderzoeksvragen expliciet dat de commissie maatschappelijke effecten van ICT, en in het bijzonder die voor beveiliging en privacy in kaart brengt. Terecht, want ICT-projecten falen ook als onze gegevens niet veilig zijn en onze privacy niet wordt gewaarborgd. Sterker, het is nog maar de vraag of de burger in staat en bereid is om uit eigener beweging de gedigitaliseerde diensten van de overheid te betrekken. Maar ook op dit terrein waren niet de experts aan tafel genood die je zou verwachten en stelde de commissie geen vragen.

Het kan nog erger worden
We verwachten dit najaar een rapportage zonder werkelijk betrouwbare cijfers, zonder een grondige analyse, zonder aanwijsbare schuldigen en zonder hoopgevende maatregelen. ‘Erger kan het niet worden’ kopte NRC Handelsblad na afloop van de hoorzittingen. Maar het kan wel degelijk erger. Veel erger. Want ondertussen nadert de decentralisatie van taken van het rijk naar gemeenten. Dat vereist ingrijpende veranderingen in de informatievoorziening en die zijn niet op tijd gereed. De Gateway review op de decentralisatie was dan ook oranjerood: de complete parade van risicofactoren kwam voorbij. Precies dat wat in de hoorzittingen als oorzaak van falen werd benoemd, is aan de orde bij de decentralisatie. Men houdt tegen beter weten in vast aan de deadline, bouwt systemen op basis van vage specificaties, en heeft geen betrouwbare informatie om op te kunnen sturen. Bestuurders beroepen zich op toezeggingen van leveranciers die hun verzekeren dat alles wel goed komt en de grote ICT-bedrijven knutselen op basis van uurtje-factuurtje aan gesloten systemen waarvan ze ook nog het eigendomsrecht hebben bedongen. Uit belastinggeld verkregen, nota bene. Het privacybeleid wordt op voorhand geslachtofferd: de vereiste privacy-impact-analyse wordt niet aan het begin van de systeemontwikkeling verricht, zoals afgesproken, maar aan het eind. 

De commissie Elias zou haar gezicht nog een beetje kunnen redden. Namelijk wanneer de afzonderlijke leden collega’s en politieke achterban ervan kunnen overtuigen dat de decentralisatie onder deze omstandigheden niet kan worden doorgezet. Met die heldendaad zouden zij ons behoeden voor een digitale ramp in 2015.


Rinke Smedinga en August Hans den Boef doen onderzoek naar de relatie tussen overheid en ICT.

 

Dit is een sterk verkorte versie van het oorspronkelijke verhaal, dat hier is terug te vinden.

Verstuur dit artikel naar Google+

Reageer op dit artikel
















Even geduld a.u.b.

Reactie op dit bericht

Door Ronald van Eerten op
Mijns inziens zou er al veel gewonnen zijn indien de rode draad achteraf (het ontbreken van) de leidraad vooraf (het aanwezig zijn) wordt, namelijk transparantie. Geen black box, maar een glazen huis. Geen met de kennis van nu terugkijken maar met de kennis van nu vooruit kijken. En, om met de "geijkte" formule te beginnen: met alle respect voor deze en vorige commissies, het overzicht wat er allemaal de afgelopen jaren aan projecten geheel of partieel niet is gerealiseerd kan door de redactie van bijvoorbeeld Computable bijna moeiteloos worden opgesteld.
En het gaat om miljarden. De laatste mijlpaal in dit droefstemmende dossier, het (eindelijk) stopgezette project ETPM, is 203 miljoen (!). En, dat bedrag is volgens opgave van de Belastingdienst zelf.
Overigens, het is ook zaak om te kijken hoeveel een geheel of partieel geslaagd project meer heeft gekost dan redelijkerwijs zou hebben gehoeven.