digitaal / Partnerbijdrage

Data-ethiek tijdens de Data Summer Weeks!

Het verantwoord inzetten van data

19 juli 2022
Data-ethiek

De opmars van ethiek

Gegevens gebruiken om het weer te voorspellen, data inzetten voor de beurstrend, cijfers over een pandemie: dit is ons allemaal wellicht bekend. Maar hoe zit het met het inzetten van data om criminelen op te pakken? Of het gebruiken van demografische gegevens voor fraudeprofielen? Hoe willen en kunnen we data gebruiken? Wat voor technologieën horen daarbij en wat voor consequenties hangen daaraan? Wegen de positieve gevolgen op tegen de negatieve gevolgen? Steeds vaker komen dit soort vraagstukken en ethische dilemma's in het nieuws. Data-ethiek vormt in deze discussie een afwegingskader tussen wat we aanvaardbaar vinden en onder welke voorwaarden. Meer dan ooit tevoren is ethiek een praktische filosofie. 

Wat is data-ethiek?

Data-ethiek is een wetenschap waarbij mensen proberen om bepaalde handelingen met en bewerkingen van data als goed of fout te kwalificeren. Op ethische vragen is echter geen eenduidig antwoord te vinden omdat ze vaak erg persoonlijk zijn, zo ook bij data-ethiek. Het gaat allemaal om de vragen 'Kan het?', 'Mag het?' en 'Wil ik het?'.

Kan het? Mag het? Wil ik het?
  • Is het technisch mogelijk om data te verwerken?
  • Heb ik een wettelijke grondslag om de data te gebruiken?
  • Is de verwerking juridisch mogelijk?
  • Wil je de data voor het specifieke vraagstuk inzetten?
  • Wat voor effect heeft dit op de eindgebruiker?
  • Welke publieke waarden vinden we hierin essentieel?

Voorbeeld: de toeslagenaffaire

De Belastingdienst kwam in opspraak doordat zij een algoritme inzette om te bepalen welke toeslagaanvragen extra controle verdienden. In het algoritme werd een dubbele nationaliteit opgenomen als selectiecriteria om de kans op fraude te bepalen. Het resultaat? Toeslagaanvragers met een tweede nationaliteit liepen meer kans om gecontroleerd te worden. 

Deze kwestie kun je terugbrengen naar de vraag: waarom vonden de verantwoordelijken bij De Belastingdienst dit ethisch verantwoord? Waren zij zich er überhaupt van bewust dat dit mogelijk een ethische kwestie is? 

Het algoritme rond de toeslagaanvragen is een langlopend project geweest, waar keer op keer een bepaalde keuze is gemaakt, al dan niet beargumenteerd. Ethiek gaat over beredeneren en argumenteren. Samen een afweging maken die we acceptabel vinden op basis van wat wij normaal vinden in de samenleving. Wij vragen ons daarom af of het ethisch handelen bij de toeslagenaffaire structureel onderbelicht is gebleven. 

Datageletterdheid en data-ethiek

Datageletterdheid gaat over de mate waarin jij kan werken met data. Het gaat vooral om de competenties om data goed te kunnen lezen en begrijpen, hier kritische vragen over te kunnen stellen en effectief over te communiceren. Datagedreven werken gaat voornamelijk over de manier waarop data gebruikt worden om besluiten te maken. Hoe meer besluiten er worden genomen op basis van data, hoe groter de invloed van data wordt. Wanneer je niet datageletterd bent, en dus bijvoorbeeld niet goed kritische vragen kan stellen, kan het zijn dat de data jou verkeerde besluiten laten nemen. Dit kan gevaarlijke gevolgen hebben. Daarom zetten wij ons in om mensen meer datageletterd te maken. Goed kunnen omgaan met data-ethiek is daar onderdeel van. 

  • 1e vaardigheid: data-ethiek signaleren 

Het start allemaal bij bewustwording en het signaleren van ethische vraagstukken. Daarna volgt het handelen. Met vaardigheden in data-ethiek schrijven we niet de juiste manier van omgang met data voor. Integendeel zelfs. Elk vraagstuk rond data is uniek en vraagt om een eigen benadering vanuit ethiek. De context waar het vraagstuk zich in afspeelt kan namelijk wijzigen, wat voor nieuwe inzichten en effecten zorgt. Daarom is iedere keer een reflectie en afweging nodig op de effecten en waarden van het gebruik van data. Dat maakt data-ethiek ook lastig: het vergt namelijk een andere manier van denken en werken. 

  • 2e vaardigheid: drijfveren inzichtelijk maken

Wanneer je een (potentieel) dilemma hebt gesignaleerd, bekijk je vanuit welke waarden je het dilemma gaat benaderen. Welke waarden vinden we het belangrijkst? Door dit duidelijk te maken voor jezelf, maak je jouw drijfveren inzichtelijk. 

  • 3e vaardigheid: vragen stellen

Wil je vervolgens aan de slag, stel dan deze drie vragen op meerdere momenten. Doe dit bijvoorbeeld aan het begin van een project, wanneer je halverwege bent en voordat je de afronding doet. Zo kun je reflecteren op wat er met de data gebeurt en hoe/of je het wil toepassen. 

Wat behandelen we tijdens de Data-ethiek sessie van de Data Summer Weeks?

Gedegen en bewuste afwegingen binnen ethische dilemma’s kunnen een positieve bijdrage leveren aan het verantwoord inzetten van data binnen organisaties en de maatschappij. Dat wil zeggen: met ethisch verantwoord handelen zorg je goed voor de maatschappij. Hier dragen wij vanuit Datacompetent graag ons steentje aan bij. In de data-ethiek sessie gaan we daarom in op hoe jij ethiek kunt inzetten in jouw projecten. Op welke manier signaleer je een ethische dilemma, welke ethische afwegingen ontvouwen zich in dit dilemma en welke afwegingen zijn hierin mogelijk? Ook kijken we naar met wie je het gesprek over ethische dilemma’s moet aangaan, waar het gesprek minimaal aan moet voldoen en op welk moment je dat doet. 

Wil je meer weten over data-ethiek en hoe je als organisatie dit op de kaart zet?


Schrijf je dan hier in voor één van de twee webinars hierover die we tijdens de Data Summer Weeks organiseren. 

Plaats als eerste een reactie

U moet ingelogd zijn om een reactie te kunnen plaatsen.