of 60831 LinkedIn

‘Afschaffen referendum is niet de oplossing’

Referenda zijn vooral populair bij laagopgeleide burgers die weinig vertrouwen hebben in de overheid. Dat blijkt uit onderzoek van socioloog Sebastien Rojon die er dinsdag op promoveert aan de Vrije Universiteit Amsterdam. ‘Als je referenda afschaft kunnen ontevreden burgers nog ontevredener worden en drijf je ze in de handen van populistische partijen’, is zijn voorspelling.

Referenda zijn vooral populair bij laagopgeleide burgers die weinig vertrouwen hebben in de overheid. Dat blijkt uit onderzoek van socioloog Sebastien Rojon die er dinsdag op promoveert aan de Vrije Universiteit Amsterdam. ‘Als je referenda afschaft kunnen ontevreden burgers nog ontevredener worden en drijf je ze in de handen van populistische partijen’, is zijn voorspelling.

Hoe kwam u tot dit onderzoek?
‘Ik werkte in een groep die onderzoek deed naar politieke participatie: stemgedrag, demonstraties, petities en contacten met politici. We voerden discussies over Brexit en de immigratiereferenda in Hongarije en Zwitserland. Interessant aan referenda is dat het gaat om directe besluitvorming. En sommige onderwerpen zijn behoorlijk controversieel. Zo kwam ik op de vraag: wie wil er eigenlijk zo graag referenda?’

U onderzocht eerdergenoemde referenda in het Verenigd Koninkrijk, Hongarije en Zwitserland en het Oekraïne-referendum in Nederland en vergeleek de steun voor referenda tussen 2012 en 2017. In vijf jaar is die steun afgenomen, vooral in Nederland. Hoe komt dat?
‘Ja, we vroegen hoe belangrijk referenda zijn voor de democratie op een schaal van 1 tot 10, waarbij 10 heel belangrijk is. Tussen 2012 en 2017 nam dat in Nederland af van 7,27 naar 5,99. In de andere landen nam de steun ook af, maar minder. Ik verklaar dat door het feit dat er in Nederland een debat is geweest over het referendum als instrument. Dat heeft Nederlandse burgers kritischer gemaakt over referenda. In andere landen klinkt ook wel kritiek, maar daar waren geen discussies over het instrument zelf. In Nederland is het raadgevend referendum in 2018 afgeschaft.’

U vergeleek gegevens over wie referenda willen in 26 Europese landen. Bij welke groepen leeft het referendum nog wel en waarom?
‘Dat zijn vooral de laagopgeleide mensen met een laag inkomen die vaak radicaal rechts of links stemmen, negatief tegenover immigratie staan en politieke instituties wantrouwen. De steun voor het referendum nam tussen 2012 en 2017 juist af bij de andere groep die tevreden is met het systeem en pro-immigratie is en in de vier andere landen die we hebben onderzocht. Er waren een aantal controversiële referenda. Nederland moest opnieuw onderhandelen over de voorwaarden van het EU-verdrag met Oekraïne. De referenda veroorzaakte dus moeilijkheden ten opzichte van de EU en de Brexit had ook negatieve gevolgen. Er stond veel op het spel en de uitkomst was dat het Verenigd Koninkrijk de EU verliet. Een uitkomst waarmee mensen die wantrouwend tegenover de overheid zijn blij mee waren. Slechts 37 procent van de stemgerechtigden in het Verenigd Koninkrijk stemde voor de Brexit, maar de uitslag is geldig. Sommige geleerden stellen voor om hogere drempel te hanteren om zo te voorkomen dat controversiële referenda plaatsvinden of  dat de uitkomst wordt overgenomen.’

Kapen populisten referenda?

‘Dat is een moeilijke vraag. Ik ben bezorgd over dat ontevreden kiezers de grootste voorstanders van referenda zijn, maar dat betekent niet dat je referenda moet afschaffen. Als je die geluiden ontkent en geen ruimte geeft door een referendum te houden, dan raken ze nog meer ontevreden en neemt de steun voor populistische partijen toe.’

 

Het referendum afschaffen is niet de oplossing, zegt u. Sterker nog, politieke partijen moeten het volgens u juist promoten. Waarom?

‘Omdat referenda niet per se een slecht instrument zijn in een democratie. In Zwitserland werkt het prima. Je kunt wel voorwaarden stellen aan de geldigheid door een kiesdrempel aan te houden of een bepaald percentage te kiezen dat voor moet stemmen. Je kunt ook kiezen voor een raadgevend referendum in plaats van een bindend referendum. Het gaat erom dat het instrument niet alleen door één kant van het politieke spectrum wordt gebruikt, maar door meerdere kanten. Het zou een instrument moeten zijn, waardoor burgers hun mening kunnen geven over zaken die zij belangrijk vinden.’


We zouden volgens u de negatieve invloed van referenda op democratie kunnen beperken door in de Grondwet vast te leggen over welke onderwerpen gestemd mag worden en burgers beter te informeren over referenda. Hoe dan?

‘Andere onderzoeken tonen aan dat in landen of regio's waar directe democratie normaal is, mensen meer vertrouwen hebben in instituties, tevredener zijn over de politiek en er meer vanaf weten. Ze informeren zichzelf beter. Het zou goed zijn als alle partijen hun kiezers zouden stimuleren mee te doen aan referenda en dat die partijen zelf ook referenda initiëren. Als maar één partij dat doet, dan steunen ook alleen die kiezers referenda. In Ierland, waar het referendum normaal is, informeren commissies burgers. In Zwitserland krijgen burgers een boekje met alle voors en tegens over het onderwerp vanuit verschillende bronnen. Ook factchecking moet plaatsvinden, idealiter vanuit een onafhankelijke grondhouding. In Zwitserland geven alle partijen hun standpunten. Referenda zorgen ervoor dat controversiële onderwerpen op de politieke agenda komen. Als je het meer referenda houdt, wordt het vanzelf normaler.’


Maar er zijn ook andere manieren om de mening van burgers te vragen?

‘Natuurlijk, er is veel literatuur over manieren om de mening van mensen te vragen en de discussie over hoe we mensen raadplegen moeten we ook zeker houden. Het is een onderzoeksveld: hoe met mensen over kwesties spreken en daar iets mee doen. Via compromissen sluiten, onderhandelen of een burgerforum over de hervorming van het kiesstelsel, waar gestemd kan worden over oplossingen die zij voorstellen. Burgerfora zijn er nog steeds in sommige Nederlandse steden, maar op nationaal niveau is het weer afgeschaft.’

 

Net als het raadgevend referendum. U adviseert juist raadgevende referenda te houden, geen bindende. Waarom?

‘Dat deel van het onderzoek vond plaats in de Verenigde Staten, waar in sommige staten veel bindende referenda worden gehouden. Het was daarom een verrassing dat deelnemers geen voorkeur hadden voor bindende referenda. In Nederland zijn er voors en tegens. Als de politiek de uitkomst van een raadgevend referendum niet volgt, is er meer ontevredenheid. Een bindende uitkomst kan zorgen voor een impasse in het systeem. Openbare vergaderingen (public meetings) in de Verenigde Staten moeten wel raadgevend zijn, vonden mensen daar. De mensen die raadgevende referenda steunen hebben meestal geen vertrouwen in de politiek kennis van de bevolking en hechten belang aan de rechten van minderheden. Dat kwam uit mijn onderzoek.’

 

Wat vindt u zelf eigenlijk de belangrijkste conclusie van uw onderzoek?

‘Het instrument referendum is erg populair bij mensen die niet tevreden zijn met de politiek. De boze burgers. Dat is zorgwekkend, maar je kunt ze niet verbieden om mee te beslissen over zaken die hen aan het hart gaan.’

Verstuur dit artikel naar Google+

Gerelateerde artikelen

Reageer op dit artikel
















Even geduld a.u.b.

Reactie op dit bericht

Door Bertrand Bonner op
Ik hoob voor Sebastien Rojon dat het proefschrift wat dieper graaft en wat beter onderbouwd wordt dan in dit interview naar voren komt. Anders wordt het niets morgen. Sebastien pleit voor (raadgevende) referenda omdat ontevreden mensen zich alleen op die manier gehoord voelen. Anders worden zij nog ontevredener, vreest hij (is dat een gevoel of een empirische bevinding?) Andere voordelen van het referendum worden niet genoemd (die zijn er waarschijnlijk ook niet) en de nadelen komen helemaal niet aanbod. Een vreemde motivatie om ergens voor te zijn. Het doet denken aan reizigers die voor de auto kiezen omdat zo zeggen zij: 'de trein altijd te laat komt'. Het is goed dat Sebastien zich ongerust maakt over de ontevreden medemens. Maar vanuit de wetenschap dat democratie veel méér is dan de dictatuur van de meerderheid, had ik liever gezien dat Sebastien had onderzocht waarom zij ontevreden zijn en geen vertrouwen hebben in de overheid. Een vervolgstap zou dan zijn om eens te onderzoeken hoe ons huidige systeem van volksvertegenwoordiging verbeterd zou kunnen worden om mensen minder ontevreden te maken. Of te onderzoeken hoe de vertegenwoordigende democratie inclusiever kan worden gemaakt en hoe ook laagopgeleide mensen toch het gevoel kunnen krijgen vertegenwoordigd te worden en deel kunnen nemen aan het maatschappelijk debat. De vertegenwoordigende democratie is een prachtige uitvinding van Thorbecke, alleen het werkt niet altijd in de praktijk. Het systeem kan nog op vele manieren verbeterd worden, maar daar is wel onderzoek voor nodig. Hoe leg je mensen uit wat de rol is van het individu in ons democratisch systeem? Hoe leg je uit dat: 'Ze doen nooit wat ik wil' een verkeerde benadering is en een valse illusie koestert? Dat zijn allemaal onderzoeksvragen die meer relevantie hebben dan het zoveelste pleidooi voor de directe democratie. Teveel gevraagd voor een eenvoudige sociale wetenschapper? Misschien wel, maar dan vraag ik mij toch af: wanneer je toch onderzoek doet naar bijvoorbeeld het referendum over de Europese grondwet, waarom dan niet onderzocht hoeveel kiezers de grondwet vooraf gelezen hadden en hoeveel daarvan de inhoud begrepen hadden? En wanneer je toch onderzoek doet naar het referendum over het Europees verdrag met Oekraïne, waarom dan geen onderzoek gedaan naar de eenduidigheid van het motief van stemgerechtigden om tegen te stemmen? Pas dan zou je morgen de zeer geleerde heren achter de tafel misschien versteld hebben doen staan! Er zijn ook uitkomsten en leerpunten die uit het experiment 'raadgevend referendum' naar voren komen zonder dat je er onderzoek naar hoeft te doen. Zo blijkt bijvoorbeeld dat een z.g. raadgevend referendum in de praktijk bindend wordt wanneer politici zich vooraf conformeren aan de uitslag. Zij zijn hiertoe geneigd uit angst voor stemmenverlies. Het lijkt mij volstrekte onzin om te beweren, zoals Sebastien doet, dat in het huidige systeem van volksvertegenwoordiging de ontevreden burger verboden wordt om mee te beslissen. Integendeel, het hele politieke systeem is gericht op deelneming. Hoe meer mensen op een verantwoorde wijze gebruik maken van hun stem, hoe beter de democratie functioneert! Voor mensen met een lage opleiding is het wel moeilijker om hun weg te vinden. Zij hebben meer steun en hulp nodig. Het referendum is een schijnoplossing die uiteindelijk veel kwaad kan doen.
Tensotte: Sebastien vroeg aan respondenten om aan te geven hoe belangrijk referenda zijn voor de democratie op een schaal van 1 tot 10. Wanneer onderzoekers enthousiast aankomen met een 10 puntschaal, vraag ik ze allereerst de punten op deze metrische schaal inhoudelijk te benoemen (en dan bedoel ik niet het lijstje met schoolkwalificaties). Dus in dit geval: hoe belangrijk is het referendum voor de democratie voor iemand die een 3 invult? en een zeven? Vaak kunnen zij die vraag zelf niet eens beantwoorden, laat staan hun respondenten. Maar in dit geval kun je hierbij nog extra vraagtekens bij de antwoorden stellen. Het gaat hier immers om het verlangen om vragen alleen nog maar met ja of neen te beantwoorden. Van 10 punt schalen worden respondenten alleen maar ontevreden, ben ik bang. .
Door daniel op
Een democratie betekent dat je naar je bevolking luistert ben je dat niet van plan dan ben je een dictatuur.
een raadgevend referendum geeft de bevolking een kans om zich te uitten.
Hoe dan ook, een bestuur van een land , provincie of stad heeft er voordeel bij om te weten hoe de bevolking zich voelt, een referendum is een stemmingsmeter, het zou dus goed zijn voor een bestuur om te weten hoe ze ervoor staat want anders zouden de burgers voor je woning of stadhuis kunnen staan.
Door Wim Vreeswijk (Financieel adviseur) op
Dat mensen toevallig laagopgeleid zouden zijn, zegt m.i. helemaal niets over hun onvrede of woede over de bestuurlijke kwaliteit. Laag opgeleide mensen hebben vaak minder kansen gehad in hun leven en hierdoor minder carrière gemaakt dan bevoorrechte mensen. Maar dat neemt niet weg dat zij juist des te meer last hebben van toenemende onveiligheid in hun wijk of andere ergernissen maar ook des te meer eens serieus genomen willen worden via referenda, zodat ze meer serieus genomen gaan worden door hun bestuurders.
Door Knuddebrod (gemeenteambtenaar) op
De ontevreden burgers zouden er goed aan doen in ieder geval bij reguliere verkiezingen te gaan stemmen en dan niet op CDA, Christenunie, D66, GroenLinks, PvdA en VVD. Die partijen weten het altijd zo te draaien dat niet wat de meerderheid van de bevolking wil gebeurt maar dat gebeurt wat de kleine rijke bovenlaag wil. Lees hierover de column van Coen de Jong op Wynia's week over "de opgeleide middenklasse die de machtsgreep van de elite steunt".
Door Burger (Kiezer) op
In de Nederlandse politieke context doet het referendum meer kwaad dan goed, omdat de politiek geen pottenkijkers duldt en de uitkomst vakkundig saboteert. Zie het referendum over de Europese grondwet en over Oekraïne. Met als klap op de vuurpijl dat een minister van D66, de partij die opgericht werd voor burgerparticipatie, waaronder het referendum, dat middel definitief de nek omdraaide.
Als de partijen, die nu in de oppositie zitten, aan de macht komen, zullen zij ook de uitkomst van referenda, bindend of raadgevend, een ongewenste inmenging in hun beleid vinden en het snel afschaffen, als ze het al zouden herstellen.
Is deze houding van de politiek verstandig? Nee, het bevordert de broei onder de niet gehoorde bevolking, die uitwijkt naar partijen waar ze hun stem wel terughoren.
Het is dan ook in het eigen belang van de zittende partijen om die stem wel ruimte te geven en er wat mee te doen.
Door Alex op
Pvv en SP stemmers zijn dus in grote meerderheid voor referenda. Ik ben niet direct tegen referenda, mits grondwetswijzigingen omtrent vrijheden van minderheden, een internationaal verdrag daar geen onderdeel van uitmaken. Bij deze kiezers zou je bijvoorbeeld referenda over de participatiewet, zorg, wonen en maatschappelijke dienstverlening kunnen afspreken.