of 60220 LinkedIn

Tegels tellen

Tuinen zijn in vijftien jaar tijd behoorlijk ‘vergrijst’. Volgens de universiteit Groningen, die met de gegevens van het Kadaster aan het rekenen sloeg, liggen in deze wijk 5,5 procent meer tegels dan voorheen.

Steden verharden door betegelingsdrift van de bewoners. Dat is gevaarlijk voor de volksgezondheid. Want meer steen betekent een snellere opwarming in de zomers en meer risico op sterfte. Een stoeptegeltaks zou de opmars kunnen stuiten.

Met een 3D-bril op is het nog beter te zien. Topograaf Dick Kremer van het Kadaster sleept een driedimensionale luchtfoto van de Groningse Professorenbuurt anno 2013 over die van 1998. ‘Kijk’, wijst hij, ‘deze tuin is in die periode 65 procent meer betegeld.’ Duidelijk is dat de tuinen in vijftien jaar tijd behoorlijk zijn ‘vergrijst’. Volgens de universiteit Groningen, die met de gegevens van het Kadaster aan het rekenen sloeg, liggen in deze wijk 5,5 procent meer tegels dan voorheen.

Het past in een trend die de gemeente Groningen ook in andere wijken signaleert: inwoners betegelen steeds vaker hun tuin. Die ‘private verstening’, zoals stadsecoloog Wout Veldstra het noemt, was een proces dat eigenlijk tussen de vingers van de gemeente doorglipte. ‘We zagen veel particuliere bestrating uitgevoerd worden door hoveniers en aannemers, maar we hebben niet veel te zeggen over hoe mensen hun tuin inrichten.’

Groningen doet er veel aan om de stad groen en leefbaar te houden, legt Veldstra uit. Er zijn subsidies voor groene daken, bewoners kunnen zelf het beheer krijgen over groen en in de binnenstad werden vijftig extra bomen geplant. Niet voor niets draagt Groningen de titel ‘de groenste stad 2013’.

Mooi, maar toch. ‘We kregen een beetje het gevoel dat wij de stenen weghalen en dat de burger ze net zo hard weer teruglegt’, zegt Veldstra. De stenen houden overdag warmte vast en geven die ’s nachts af. Hierdoor wordt het warmer in de stad. In de binnenstad is het vaak windstil, dat werkt opwarming ook in de hand.

Naast een hogere omgevingstemperatuur leiden meer stenen ook tot problemen voor het riool. Het water dat in een groene tuin door de bodem wegzakt, komt in een betegelde tuin in het riool terecht. Veldstra: ‘De burger kijkt vervolgens naar de gemeente als er iets misgaat met het riool.’

Het Kadaster voerde het onderzoek voor de gemeente Groningen uit. Naast de bekende registratie van onroerend goed en de vervaardiging van topografische kaarten, ondersteunt de instantie gemeenten bij het inventariseren van landschaps­elementen. Tegels tellen deed het Kadaster echter niet eerder.

Groene lapjes
Topograaf Dick Kremer laat zien hoe duidelijk het verschil in de Professorenbuurt is met 15 jaar geleden. Dankzij de 3D-bril is de betegeling van de tuinen nog beter te zien, want zo worden tuinen die in de schaduw liggen ook zichtbaar. ‘Villawijken met grote tuinen zijn vanaf de luchtfoto’s makkelijker te analyseren dan deze kleine binnentuinen vanuit de lucht. Maar je ziet hier goed dat de groene lapjes op de foto in 1998 op deze recente foto deels zijn vervangen door tegels.’

Hoewel ze in Groningen niet blij zijn met de verstening, zijn er volgens Veldstra op dit moment niet veel mogelijkheden om het probleem aan te pakken. De gemeente kan niet voorschrijven hoe buurtbewoners hun tuin moeten inrichten. ‘We moeten het meer zoeken in het overtuigen van mensen’, aldus Veldstra.

Hij wil de huiseigenaren ervan overtuigen dat een groene tuin goed is voor de biodiversiteit en goed voor de gezondheid.  Mensen verbieden hun tuinen te betegelen ziet Veldstra niet zitten. ‘Dat zal niet geaccepteerd worden.’

Er is wel bedacht om de rioolheffing te koppelen aan het betegelde tuinoppervlak. Mensen met een volledig betegelde tuin zouden op deze manier meer heffing moeten betalen. In Duitsland wordt deze methode al succesvol toegepast. Veldstra geeft toe dat het als aardige optie klonk. ‘Maar al snel bleek dat het hier niet gaat werken’, zegt hij. De onmogelijkheid zit ‘m in de controle; het moeten nalopen van alle tuinen om te kijken of inwoners wel het juiste tegeloppervlak opgeven, kost te veel inzet van handhavers.

Verbieden kan dus niet, maar het stimuleren van groene tuinen zou nog wel kunnen, denkt Veldstra. Inwoners kunnen nu al subsidie krijgen als zij hun dak voorzien van groene beplanting, een maatregel die Groningen al sinds 2008 aanbiedt. ‘Dat kunnen we misschien wel uitbouwen naar groene tuinen.’

Temperatuurstijging
Inmiddels hebben meer gemeenten aangegeven onderzoek te willen doen naar de bestrating van particuliere grond. Onder meer Leeuwarden, Eindhoven, Amersfoort en Den Haag willen weten in welke mate de tuinen zijn verhard. Natuur- en milieukundestudent Cirsten Zwaagstra concludeert op basis van onderzoek dat door de verharding in Groningen een temperatuurstijging is te zien. ‘Op wijkniveau valt het nog wel mee, maar bij sommige straten zie je dat drie tuinen naast elkaar wel een temperatuurstijging geeft’, zegt ze. De stijging van enkele graden lijkt niet heel spectaculair, maar heeft al gevolgen voor de gezondheid (zie kader).

Gemeenten kunnen nog wel wat doen tegen de stedelijke opwarming. ‘Ze kunnen zorgen voor meer verdamping in de stad’, zegt Peter Bosch van TNO, die ook betrokken is bij de werkgroep ‘kennis voor klimaat’. Op plaatsen waar weinig verkeer is, kunnen gemeenten bestrating aanleggen die voldoende openingen heeft en water doorlaat. Het wit schilderen van gebouwen, zoals bij daken in Zuid-Europa wel gebeurt, lijkt een oplossing, maar kan averechts werken omdat de warmte weerkaatst van de gevel en voor het gebouw blijft hangen.

In winkelstraten en de binnenstad zijn vooral groen en schaduw belangrijk, meent Bosch. ‘Bomen zijn een goede oplossing, die geven schaduw en verkoeling. Bakken met groen werken ook, als bomen niet kunnen.’ Tenslotte is zeildoek ook effectief, omdat dat de warmte weerkaatst.

Toch moeten volgens Amanda le Grand, onderzoeker bij de GGD Groningen, niet alle oplossingen bij de gemeente worden gezocht. In goed geïsoleerde huizen kan de warmte nauwelijks naar buiten. Grote ramen op het zuiden zijn gunstig in de winter, maar ongunstig in de zomer. Le Grand:  ‘In sommige gevallen zijn mensen gewoon geholpen met een zonnescherm, maar mag dat niet van de woningcorporatie of architect.’

Op 24 april presenteert de werkgroep ‘Steenbreek’ de definitieve resultaten tijdens een symposium in Groningen over verstening. In de werkgroep zijn naast Groningen, kennisinstituut Alterra en diverse milieuorganisaties ook Eindhoven, Den Haag, Amersfoort en Leeuwarden vertegenwoordigd. Dan wordt ook besloten wat de vervolgstappen moeten zijn.


Gemeenten onderschatten gevolgen opwarming
‘Boven de 17,5 graden Celsius neemt het landelijk sterftecijfer toe’, stelt Amanda le Grand, bioloog en onderzoeker bij de GGD Groningen. Die temperatuur is het gemiddelde dat door weerstations van het KNMI gedurende een etmaal wordt gemeten, buiten de stad. In de binnensteden is het door de dichte bebouwing dan vaak al warmer. Die 17,5 graden lijkt niet zo hoog, maar één of twee graden extra kan al tot meer doden leiden, zo is wetenschappelijk bewezen. Op mooie zomerdagen is de sterfte al hoger dan op koele dagen in de lente of de herfst.

Gemeenten onderschatten de risico’s en gevolgen van opwarming, zegt Le Grand. ‘Hitte en sterfte worden vaak niet direct met elkaar gekoppeld.’ De belangrijkste gezondheidsrisico’s zijn uitdroging en hartkloppingen. Ouderen en mensen die medicijnen gebruiken kunnen hier sneller last van hebben. Het temperatuuronderzoek van de GGD laat zien dat door bebouwing de temperatuur op verschillende plekken in de stad stijgt. Le Grand: ‘Vaak ging het om één of twee graden, maar er waren uitschieters naar tien graden.’

Verstuur dit artikel naar Google+

Vacatures

Dossier: coronavirus

Afbeelding

 

In dit dossier leest u alle artikelen van Binnenlands Bestuur over het coronavirus.