Na alle verhalen over erfelijke criminaliteit, verslaafde ouders, licht verstandelijk beperkte ouders en transgenerationele jeugdzorg, zou je bijna vergeten dat jeugdzorgproblematiek ook in de “beste families” voorkomt. Ik doel dan in het bijzonder op het fenomeen “vechtscheidingen”. In de stadsregio Amsterdam relatief veel aan de orde in Amsterdam Zuid en in Amstelveen al komen vechtscheidingen natuurlijk in alle lagen van de bevolking voor.

Van vechtscheidingen is sprake wanneer de ouders het verdriet en ruzies over de scheiding uitvechten over de ruggen van hun kinderen. Het daaruit voortvloeiende loyaliteitsconflict bij kinderen kan behoorlijk traumatiserend zijn. Je wordt immers als kind min of meer gedwongen om een gespleten persoonlijkheid aan te nemen. Je houdt van beide ouders, maar om je moeder niet te kwetsen doe je bij haar net alsof jij je vader ook haat en andersom. Ik hoorde laatst het verhaal van een vrouw die als klein meisje na een bezoek aan haar vader met een mooie nieuwe pop thuis kwam. Die werd door haar moeder direct afgepakt en voor haar ogen onthoofd en in de prullenbak gegooid met de nodige verwensingen aan het adres van haar vader.

Vechtscheidingen kunnen nog veel verder gaan dan wederzijds zwartmaken van de ouders in het bijzijn van kinderen. Niet mee willen werken met de onderling afgesproken of door de rechter opgelegde omgangsregeling bijvoorbeeld, zodat kinderen (veelal) hun vader niet of nauwelijks te zien krijgen. Of zelfs valse beschuldigingen van kindermishandeling door de ex om van de omgangsregeling af te komen, met alle nare gevolgen van dien, zoals onderzoek door het AMK van de Bureaus Jeugdzorg.

Wanneer kinderen (mede) als gevolg van het loyaliteitsconflict ernstig probleemgedrag gaan vertonen kan het gebeuren dat ze onder toezicht worden gesteld. Het grote dilemma waar Bureaus Jeugdzorg vervolgens voor komen te staan is, wat te doen als beide ouders maar doorgaan met vechten over de ruggen van hun kinderen? Of wat te doen als één van de ouders (vaak de moeder) weigert verder mee te werken met de omgangsregeling met vader. Een schriftelijke aanwijzing van de jeugdbeschermer of een expliciete uitspraak van de rechter zijn in dit verband weinig effectieve sanctiemiddelen. Een (dreiging met een) uithuisplaatsing lijkt een veel te zwaar middel, zeker als het grotendeels wonen bij moeder of vader op zich de beste oplossing is voor het kind en het kind ook zelf het liefste bij moeder dan wel vader wil wonen. Met dit mes op de keel kiezen Bureaus Jeugdzorg er in de overgrote meerderheid van de gevallen voor dat de kinderen bij moeder blijven wonen, met als onvermijdelijk schadelijk gevolg dat deze kinderen hun vader niet of nauwelijks meer te zien krijgen.

Natuurlijk blijven jeugdbeschermers wel in gesprek met ouders om ze te bewegen om in het belang van de veilige ontwikkeling van hun kinderen over hun eigen schaduw heen te springen. Maar dit zijn over het algemeen zeer tijdrovende en weinig effectieve processen, waarin van jeugdbeschermers wordt gevraagd dat ze aan waarheidsvinding doen en partij te kiezen. Terwijl het grotendeels om haaks op elkaar staande subjectieve belevingen gaat en om het belang van de kinderen, niet om de belangen van de ouders. Hoe doe je in deze situaties aan waarheidsvinding als je er niet 24/7 zelf bij bent en ouders in gesprekken met jou verklaren dat het toch vooral aan de ex-partner ligt? Stel dat het vooral de moeder is die strijd voert, terwijl de vader oprecht zijn best doet om geen kwaad te spreken over zijn ex, is dat dan reden genoeg om bijvoorbeeld het kind bij vader te plaatsen, ook als het kind zelf toch het liefste bij de moeder wil blijven wonen?

Kortom, vechtscheidingen kunnen kinderen ernstig in hun veilige ontwikkeling bedreigen. Wat kan er meer gedaan worden dan wat we nu doen? Er is wel eens geopperd dat een (verplicht) ouderschapscontract, op te stellen als het huwelijk nog goed is, uitkomst zou kunnen bieden. Baat het niet dan schaadt het niet, maar hoe dwing je naleving af op het moment dat de verhoudingen tussen de ouders volledig verstoord zijn? Verstandige ouders kunnen gebruik maken van de steeds groter wordende markt van in vechtscheidingen gespecialiseerde advocaten-/mediationbureaus.

Maar wat te doen als ouders echt niet voor reden vatbaar zijn? Een optie zou kunnen zijn om jeugdbeschermers de wettelijke taak te geven om namens de staat in het kader van een ondertoezichtstelling als verplichte mediator op te treden. Met een beetje extra opleiding en extra financiering van in te zetten uren zou dat wellicht een optie kunnen zijn. De jeugdbeschermer kan immers vanuit zijn of haar kerntaak en specifieke deskundigheid gebruik maken van de extra hefboom van het te beschermen kindbelang. Ik ken voorbeelden waarin jeugdbeschermers ouders in gesprekken hard confronteren met resultaten van wetenschappelijk onderzoek naar de lange termijn gevolgen van kindermishandeling op de ontwikkeling van kinderen tot en met foto’s van kinderen met vertraagde groei en verkleinde schedelomvang aan toe. Daarbij kan overwogen worden om de ouders te verplichten de extra kosten als gevolg van mediation zelf te betalen als extra stok achter de deur om ze te bewegen tot meewerken. In gevallen waarin duidelijk is dat kinderen graag ook bij hun vader zijn, zou ook gedacht kunnen worden aan – desnoods met hulp van de politie afdwingbare – bezoekregelingen. Twee keer de politie aan de deur in Oud Zuid zal mogelijk zijn uitwerking niet missen.

Verdergaande maatregelen die kunnen worden overwogen bij voordurend niet meewerken door ouders waaraan gedacht kan worden zijn het door de rechter opleggen van boetes en in het uiterste geval een maatregel tot “tijdelijk verplicht logeren” van de kinderen elders, bij voorkeur in het nabije sociale netwerk. Dat klinkt wellicht allemaal erg hardvochtig en op straffen gericht, maar bedacht moet worden dat het hier gaat om situaties waarin alles is geprobeerd om ouders vrijwillig tot medewerking te bewegen en dat voortduren van het loyaliteitsconflict tot blijvende schade bij kinderen kan leiden.

In extreme gevallen is een machtsinterventie de enige mogelijkheid om ruimte te maken voor herstel van samenwerking. Zolang die machtsinterventie ingegeven wordt door het streven om kinderen te beschermen vind ik dit een te verdedigen optie. En we weten één ding zeker, doorgaan op de huidige weg van berusting leidt tot het voortduren van een traumatiserende omgeving in het leven van veel kwetsbare kinderen. Als er wettelijk niets verandert, rest voor jeugdbeschermers niets anders dan het teruggeven van de ondertoezichtstelling aan de kinderrechter in verband met de onuitvoerbaarheid ervan.

Ik kijk uit naar uw reacties