Vanuit zijn werkkamer op de eerste verdieping in de Korte Lombardstraat in het Haagse centrum heeft René Schwab een goed zicht op de cliëntèle van het Pandhuis aan de overkant van de straat. 'Ja, we zitten er bovenop', zegt de SSSF-directeur grijnzend. Schwab weet van de hoed en de rand. Voordat hij acht jaar geleden in dienst trad bij de Stichting Samenwerking Sociale Fondsen was hij onder meer tien jaar werkzaam bij de sociale dienst in de Haagse probleembuurten Moerwijk en de Schilderswijk.

De stichtingdirecteur verbaast zich er niet zo over dat het aantal aanvragen om hulp de afgelopen jaren is gestegen, ondanks de toegenomen welvaart. 'Je kunt niet zo maar een direct verband leggen met de economische situatie in het land. Er is altijd een zekere vertraging, ook als het economisch slechter gaat. Daarnaast heb je te maken met een zekere onvoorspelbaarheid. Zo kregen we tot voor kort van Parnassia (een grote Haagse psychische zorginstelling, red.) twee of drie aanvragen per jaar, maar sinds een medewerker daar ons heeft "ontdekt", is het aantal geleidelijk opgelopen tot rond de honderd.

Het mag dan economisch beter gaan, dat neemt volgens Schwab niet weg dat de positie van de laagstbetaalden in de afgelopen vier jaar zeer kwetsbaar is geworden door forse ingrepen in de Wao, de Wwb en door bezuinigingen op de bijzondere bijstand. 'Veel mensen met een parttime baan halen nauwelijks of niet eens het minimuminkomen.Voor hen is de druk sterk toegenomen. Door toenemende bureaucratisering en door de houding van de sociale dienst is het moeilijker geworden om toegang te krijgen tot bepaalde voorzieningen. Wie nu een uitkering aanvraagt, krijgt te horen dat hij niet voor een uitkering komt, maar voor werk. Maar die mensen verkeren vaak nog lang niet in een positie waarin ze met succes naar werk kunnen zoeken.'

Schwab weet uit ervaring dat voor wie veel schulden heeft het zoeken naar werk vaak een enorm probleem is. En andersom is het volgens hem ook zo dat degene die uit zijn huis wordt gezet, vrijwel onmiddellijk zijn baan kwijtraakt. 'Dat eeuwige credo van werk, werk, werk, gaat daar wel eens aan voorbij.'

Als zijn klanten al een inkomen hebben boven het minimumniveau, vertelt de directeur, dan ligt er al geruime tijd zoveel beslag op het inkomen dat zij toch lager uitkomen of net buiten allerlei subsidieregelingen vallen, waardoor ze in de armoedeval terechtkomen en netto minder overhouden dan voordien. Vaak zijn er ook schulden met huur, water, gas en elektriciteit. Kortom, het leven van Schwabs klantenkring is financieel volledig afgeroomd. 'Ik zal niet ontkennen dat er ook veel lieden tussen zitten die op een bepaald moment iets ontzettends stoms hebben gedaan en daar jarenlang de gevolgen van ondervinden. Die kunnen moeilijk met geld omgaan en met een creditcard op zak wordt betalen bijna iets abstracts.'

En dan zijn er ook nog de mensen die wel recht hebben op een voorziening, maar daar geen gebruik van maken, omdat ze de weg niet weten. Schwab: 'En áls ze die al kennen, blijft het heel moeilijk om die voorzieningen te bereiken. Dat is overigens niet hun eigen schuld, maar van degenen die de regels hebben bedacht. Het heeft te maken met angst voor fraude en met een soort moralisme om het die mensen niet te gemakkelijk te maken. Voor elk dubbeltje dat wordt uitgekeerd, wordt bij wijze van spreken nog eens vijftien cent bijgelegd voor controle. Niet dat de fraude daardoor fors afneemt, want degenen die bewust fraude plegen, zijn meestal niet zo heel dom. Het gevolg is wel dat anderen die niet zo weerbaar zijn of zich snel laten afbluffen geen toegang krijgen tot voorzieningen waar ze recht op hebben.'

Schwab geeft een voorbeeld: 'Als je hier in Den Haag een uitkering aanvraagt, kan de sociale dienst precies uitrekenen wat je heffingskortingen zijn. Die gaan dan van je uitkering af, want die worden als inkomen gezien. En vervolgens moet je die kortingen, die je toekomen, weer bij de Belastingdienst gaan aanvragen. Je mag het natuurlijk nooit hardop zeggen, maar soms denk ik wel eens dat bij de overheid de gedachte meespeelt om zo geld te besparen. Waarom bedenk je anders zulke drakerige regelingen die ook nog eens haaks staan op de dereguleringsgedachte?'

Heilzame afwijzing

Soms komen mensen in de problemen omdat ze 'verwijtbaar' hebben gehandeld, zonder dat zij zich dat overigens bewust zijn, aldus Schwab. En van de gevolgen hebben ze al helemaal geen weet, voegt hij eraan toe. Hij herinnert zich het geval van een alleenstaande moeder met twee tieners. Via het reïntegratiebureau had ze een baan gekregen, maar de combinatie werk en gezin viel haar te zwaar en na een klein half jaar zegt ze haar baan op. Haar verlies van werk wordt als verwijtbaar gezien en ze krijgt een sanctie opgelegd waardoor ze twee maanden inkomen mist.

Schwab: 'Dat had ze zo nooit moeten doen. Ze had een deskundige moeten raadplegen, bijvoorbeeld een bedrijfsarts. Als die had geconstateerd dat die dubbele taak te zwaar was, zou er niets zijn gekort op haar uitkering. Maar goed, ze gaat in beroep tegen die korting. Vijf maanden later is de uitslag. Ze wint en krijgt een nabetaling. Maar in de tussentijd heeft ze twee maanden geen huur kunnen betalen. Vlak voor de nabetaling komt, wordt de deurwaarder ingeschakeld. Kosten 447 euro. Als ze niet betaalt, wordt ze alsnog uit huis gezet. Uiteindelijk hebben wij die mevrouw kunnen helpen met een gift, maar eigenlijk zou de instantie die onterecht een sanctie heeft opgelegd, automatisch voor deze kosten moeten opdraaien.'

De vraag is wat er gebeurt als de stichting een aanvraag afwijst en daarmee het laatste vangnet wegvalt. Schwab: 'Dat volgen we niet, maar we horen natuurlijk wel eens wat. Soms gaat er alsnog een oude sok open en komt er wat spaargeld tevoorschijn en soms springt de familie bij. Mensen met kleine kinderen die uit huis worden gezet, komen in de opvang terecht. Alleenstaanden belanden soms bij de daklozenopvang en anderen gaan zwerven.'

Hoogst zelden wijst de stichting alleenstaande moeders af, maar het gebeurt wel. Schwab: 'Een paar jaar geleden kreeg een vrouw 2200 euro van ons. Vervolgens onttrok ze zich meteen aan elke vorm van hulpverlening en betaalde ze ook geen huur meer. Vorig jaar kwam er voor haar een nieuwe aanvraag binnen voor bijna negenduizend euro. Dat hebben we geweigerd.'

Overigens wijst de stichting vrij weinig verzoeken af. Vorig jaar zo'n elf procent, zo valt uit het jaarverslag 2006 op te maken. Schwab: 'Als we enigszins twijfelen, steunen we meestal. Maar soms kan een afwijzing heel heilzaam werken. Dan beginnen die klanten plotseling heel hard te rennen om uit de problemen te komen.'

De ervaring leert dat eenmalige hulp vaak al genoeg is. Om herhaling te voorkomen, verbindt de stichting wel aanvullende voorwaarden aan haar hulp. De cliënt moet bijvoorbeeld een cursus budgetbeheer volgen of de stichting maakt een schuldenregeling mogelijk. Schwab: 'Maar iemand die op het punt staat uit zijn huis gezet te worden, moet je echt niet een schuldenregeling in sturen. Voordat die ingaat, staat de betrokkene al op straat.'

Meer inzicht

'Onze cursisten hebben wel schulden, maar er is wel een regeling getroffen met alle schuldeisers, want er moet wel rust in de tent zijn', zegt Hilde Vehof, budgetcoach bij de Haagse gemeentelijke kredietbank. Dit jaar verzorgt de bank voor het eerst een eigen cursus, voordien liepen die via het Nibud. Zeven weken lang zijn de cursisten een dagdeel in de weer om meer zicht te krijgen op hun financiële mogelijkheden. Na afloop ontvangen ze een certificaat als ze tenminste niet meer dan twee keer hebben verzuimd.

Irene Schoof (27) heeft geen enkele keer verzuimd, ze was altijd een kwartier te vroeg. Op drie hoog in Moerwijk staat ze me met haar twee katten op te wachten. Trots laat ze het certificaat zien dat ze aan de cursus heeft overgehouden. Ze vertelt dat na het behalen van haar mavo-diploma in 1997 allerlei baantjes mislukten. 'Verkeerde vriendjes, blowen, af en toe een snuifje en later coke roken.'

Op haar zeventiende werd ze uit huis gezet. Ze kwam bij Parnassia terecht met het stempel van incest-slachtoffer. 'Ik woonde intussen bij de moeder van mijn toenmalige vriend. Daar moest ik ook huur betalen, maar dat kwam er vaak niet van. Op mijn achttiende verjaardag kreeg ik er van mijn moeder tweeduizend gulden schuld bij, omdat ze vond dat ik dat zelf moest betalen.'

Een detoxicatieprogramma bij Parnassia mislukte en de schuld liep, mede door drugsgebruik, op naar 4500 euro. Nadat haar relatie was beëindigd, kreeg Schoof een woning toegewezen in Rijswijk. Na een paar mislukte pogingen om van haar verslaving af te komen, lukte dat haar in 2004 wel. 'Ik wilde toen ook alle schulden afbetalen, maar ik kon geen regelingen treffen. En bij schuldhulpverlening was twee jaar later nog niets geregeld. Ik wilde weg uit Rijswijk en helemaal opnieuw beginnen. Toen kreeg ik dit huis in Moerwijk aangeboden.

'Binnen drie weken kreeg ik een uitkering. Petje af voor de gemeente Den Haag. En binnen zes maanden ben ik via de SSSF in de schuldhulpverlening terechtgekomen. Er is me het een en ander kwijtgescholden en nu moet ik drie jaar lang elke maand twintig euro aflossen. Dan ben ik schuldenvrij. Dat is wel te doen en ik voel me nu ook veel rustiger.'

Per maand houdt ze iets minder dan tweehonderd euro over, inclusief zorg- en huurtoeslag. 'Dan ga ik naar de Lidl om voor tachtig of negentig euro boodschappen te doen, vooral groenten en fruit in blik. En elke donderdag ga ik een voedselpakket ophalen. Zonder dat zou ik het niet redden.' Ze vertelt dat ze dezelfde avond een sollicitatiegesprek heeft voor een administratieve functie in het vrijwilligerswerk. 'Als ik dat tot september doe, krijg ik een korte gerichte opleiding met de mogelijkheid op vast werk.'

Een paar weken later laat ze weten dat ze is aangenomen. 'Het is een instelling die oud gereedschap herstelt voor bedrijven in de Derde Wereld. Ik doe daar drie dagen per week administratief werk en ik heb het prima naar mijn zin.' Dit is het derde deel in een korte serie over de menselijke maat in de relatie overheid-burger. Over twee weken: de Stichting Present vult gaten die de overheid en hulpverleners laten vallen.

Stichting Samenwerking Sociale Fondsen

De SSSF, opgericht in 1972, stelt zich ten doel hulp te verlenen aan Hagenaars die in een noodsituatie zijn terechtgekomen en voor wie alle andere uitwegen zijn afgesloten. De hulp bestaat uit goederen - veelal in natura -, bijdragen aan kosten in verband met onder andere ziekte, verzorging en scholing en uit verstrekkingen om een gecompliceerde schuldenproblematiek op te lossen. Hoewel de aanvragen voor schuldhulpverlening vorig jaar voor het eerst in tien jaar daalden - met bijna negen procentpunten in vergelijking met 2005 - maken ze met ruim 64 procent nog steeds de bulk van de hulpvraag uit. Dit zogenoemde Suppletiefonds is opgezet om te voorkomen dat mensen uit hun huis worden gezet, onverzekerd rondlopen en afgesloten worden van water en energie. Het gaat in principe om maximaal drieduizend euro per aanvraag, maar in een beperkt aantal gevallen is aanvulling op dat bedrag mogelijk. Het was ook aan een bijdrage van het Suppletiefonds te danken dat Agnes in haar huis kon blijven wonen (zie ander kader).

De afname van het aantal aanvragen voor het Suppletiefonds vormt overigens geen indicatie voor het totale aantal aanvragen. Dat kwam in 2005 voor het eerst in het bestaan van de stichting boven de duizend uit (1197, een stijging van veertien procent in vergelijking met 2004) en die toename zette zich ook vorig jaar voort, zij het minder scherp (1294 aanvragen, oftewel een stijging van acht procent ten opzichte van 2005). Hoewel het totale aantal aanvragen toenam, evenals het aantal toekenningen - 842 in 2005 tegen 867 in 2006 -, liet het totaal uitgekeerde bedrag een daling zien. Was dat in 2005 nog ruim 908.000 euro, in 2006 keerde de stichting ruim 840.000 euro uit. Ook de gemiddelde bijdrage liep terug: van 692 euro in 2005 naar 620 euro in 2006.

Toegekende gelden komen van veertig particuliere fondsen. Daar bovenop komt een ruime bijdrage van de gemeente Den Haag die borg staat voor het Suppletiefonds en voor de salarissen van de directeur en drie medewerksters.

Gerard Krist had in 2000 dertigduizend gulden schuld

Ruim 37 jaar was Gerard Krist (55) postkamermedewerker bij PTT Post. Huwelijksproblemen waren er de oorzaak van dat hij niet meer goed functioneerde op zijn werk en eind 2003 werd ontslagen. Bij zijn ontslag kreeg hij geen cent mee. 'Ze hebben het zo gedraaid dat onze communicatie verder functioneren onmogelijk maakte. De rechter zei dat het eigenlijk mijn eigen schuld was.' Elf jaar geleden leerde hij zijn inmiddels ex-vrouw kennen, een Creoolse Surinaamse. 'Ik heb haar een verblijfsvergunning bezorgd. Ze was twintig jaar jonger dan ik, maar dat was in haar cultuur geen enkel probleem, zei ze me.' Wél een probleem was, dat ze koopziek was en de rekeningen achterhield. 'Zo had ik in 2000 een schuld opgebouwd van dertigduizend gulden. Drie jaar lang hield de gemeentelijke kredietbank negenhonderd gulden per maand in op mijn salaris. Toen ik alles had afbetaald, werd ik ontslagen.'

Krists vrouw werd hoofdkostwinner, maar toen ze in juli 2004 vertrok, had ze zes maanden lang niets betaald. Krist: 'Geen huur, geen gas en licht, niks. Ik had geen uitkering, want we zijn pas eind 2004 officieel gescheiden. Dat duurde onder meer zo lang, omdat ze ook haar eigen advocaat niet betaalde vanwege de schulden die ze maakte. In de laatste helft van 2004 had ze nog eens achtduizend euro schuld gemaakt. Toen kwam ik weer bij de kredietbank terecht. Omdat ik zowel een huurschuld als een energieschuld had, kon die weinig voor me doen. Er dreigde huisuitzetting waarmee schuldhulpverlening vrijwel onmogelijk werd. Ik had dan immers geen adres meer en met een daklozenuitkering kom je niet ver als het om aflossen van je schulden gaat. Toen heeft mijn consulent een bijdrage aan de SSSF gevraagd, die de huur- en energieschuld heeft opgelost. Vervolgens heeft de Kredietbank de schuldhulpverlening gestart en mij onder budgetbeheer geplaatst. Ik hield maandelijks 155 euro aan leefgeld over gedurende anderhalf jaar. Vorig jaar december ben ik uit de schuldhulpverlening gekomen.'

Agnes vult het ene gat met het andere

Agnes heeft haar hele leven in Den Haag gewoond en dat is goed te horen. Op negentienjarige leeftijd trouwde ze met een man die zich in de vier jaar dat hun huwelijk duurde steeds gewelddadiger ging gedragen. Als uitkomt dat hij in die periode ook nog bijstandsfraude heeft gepleegd, verdwijnt hij spoorloos. Agnes blijft achter met een kind van anderhalf jaar en met een door haar partner veroorzaakte schuld van 16.000 euro.

De rechter bepaalt dat er ruim 32 000 euro aan boetes en onterecht ontvangen uitkeringen moet worden terugbetaald. Agnes krijgt een betaalverplichting opgelegd van honderd euro per maand die wordt ingehouden op haar uitkering. Vanwege de fraude komt ze niet in aanmerking voor schuldhulpverlening en evenmin voor het traject van de Wet schuldsanering natuurlijke personen (WSNP). Intussen vult Agnes het ene gat met het andere. Na een jaar dreigt huisuitzetting. Een aanvraag voor aanvullende bijstand wordt afgewezen, omdat zij verwijtbaar heeft gehandeld. In zulke benarde situaties kan de Stichting Samenwerkende Sociale Fondsen (SSSF) te hulp schieten als professionele hulp- of dienstverleners daartoe een verzoek indienen.