De sociale werkvoorziening zoals we die nu kennen, waar meer dan honderdduizend mensen met een arbeidshandicap werken bij speciale bedrijven, zal zeer waarschijnlijk tot het verleden gaan behoren.

Arbeidsgehandicapten moeten weg uit de veilige, afgeschermde omgeving van het sw-bedrijf. Zij moeten, onder begeleiding, aan de slag bij ‘gewone’ bedrijven. Daar krijgen ze dan betaald naar vermogen: wie 30 procent produceert, krijgt 30 procent loon. De rest wordt aangevuld met een uitkering. Het idee is door veel politieke partijen omarmd en ook in de sector zelf is het principe ‘van binnen naar buiten’ praktisch onomstreden. Behalve in Schiedam.

Met verbazing slaan directeur Siep Adolfs en controller Bert Gille van het sw-bedrijf BGS de vernieuwingsdrift van hun collega’s gaande. Die breken hun eigen productielijnen af en detacheren werknemers bij andere werkgevers. Onderdelen van fietsen worden niet meer in het sw-bedrijf gemaakt en verkocht aan de fietsenfabriek, maar de productielijn en de medewerkers worden uitgeleend aan de fabriek zelf.

‘Onbegrijpelijk’, stelt directeur Adolfs. Want de cijfers laten keer op keer zien dat het een illusie is te denken dat zoveel mensen met een lichamelijke of psychische handicap een goede plek kunnen vinden bij een gewone werkgever. Financiële man Gille pakt het laatste onderzoek van Research voor Beleid erbij, het bureau dat de sector jaarlijks helemaal doorlicht.

’70 procent van de mensen die begeleid gaat werken bij een gewoon bedrijf, staat binnen 1 jaar weer op de wachtlijst voor de sociale werkvoorziening. De werkgever wil ze dan niet meer. Of ze kunnen het zelf niet aan’, zegt hij. ’70 procent! Terwijl er al jaren regelingen zijn die het voor werkgevers en werk nemers aantrekkelijk moeten maken om arbeidsgehandicapten buiten aan het werk te houden, wil het maar niet lukken. Een groot deel van die mensen komt beschadigd terug. Die worden bij een gewoon bedrijf bevestigd in het gevoel dat ze niet normaal zijn, niet goed genoeg.’

Koopje

De sociale werkvoorziening kost veel geld. Het Rijk betaalt jaarlijks ruim 1,2 miljard euro om ruim honderdduizend arbeidsgehandicapten aan het werk te houden. Daarnaast staan er nog twintigduizend mensen op een wachtlijst die al wel een sw-keuring hebben gehad, maar waar geen geld voor is. Een onhoudbaar systeem, vindt de politiek. Een prima systeem, zeggen ze in Schiedam. Een systeem waar ze in andere Europese landen jaloers op zijn. En bovendien: een koopje.

Gille: ‘Tegenover die 1,2 miljard staan allerlei besparingen. Voor een sw’er hoef je geen uitkering te betalen, en omdat ze meer dan het minimumloon verdienen betalen ze ook belasting. Als je daar rekening mee houdt gaan de netto kosten al een stuk omlaag. En dan tel ik nog niet eens mee dat mensen die werk hebben en een regelmatig leven leiden gelukkiger zijn en minder zorg nodig hebben.

'Ik snap wel dat ze arbeidsgehandicapten voor minder geld bij een gewoon bedrijf willen laten werken, want daar wordt die regeling minder aantrekkelijk van. Minder mensen willen erin, dus dat bespaart geld. Maar ik voorspel dat een hoop mensen dan achter de g eraniums zullen verdwijnen. Iemand met jeugdreuma heeft hele gewone wensen, die wil ook een auto, een hypotheek, een geregeld leven. Dat pak je allemaal af als de plannen worden doorgezet.’

Winst

Het is verleidelijk de Schiedammers weg te zetten als ondernemers met een schuin oog op het eigen bedrijf en belang. Wars van vernieuwingen. Maar daarvoor hebben ze te veel imposante cijfers die voor hen spreken.

In tegenstelling tot veel collega sw-bedrijven maakt BGS winst. Ook vorig jaar, toen andere sw-bedrijven klaagden over wegvallende opdrachten door de crisis en werknemers met spelletjes werden beziggehouden, hield BGS geld over van het rijksbudget en hadden ze geen gemeentelijke bijdrage nodig om de begroting sluitend te krijgen. De werknemers kregen zelfs, met toestemming van de gemeenteraad, een winstuitkering van 500 euro. Met 5 procent is het ziekteverzuim bij BGS een stuk lager dan gemiddeld in de sw. Hoe ze dat doen?

Dat BGS maar 24 ongesubsidieerde werknemers heeft op 550 sw’ers scheelt veel in de kosten. Ze doen het ook wat dat betreft het beste van de negentig bedrijven in het land. Het geld wordt verdiend met uiteenlopende activiteiten. In een apart gebouw worden in opdracht van de gemeente mensen met een bijstandsuitkering gereintegreerd. Maar veruit het meeste geld wordt nog steeds verdiend op een meer traditionele manier.

BGS maakt verpakkingen, drukt onder meer jaarverslagen in het grafi sch bedrijf, bewerkt hout en op het enquêtebureau doen medewerkers allerlei onderzoeken. Die diversiteit aan activiteiten is belangrijk, benadrukt Adolfs. ‘Als Philips alleen maar tv’s zou maken was dat bedrijf ook failliet.’

Nevenverschijnselen

Er is geen bijzondere reden dat BGS er financieel zo goed voor staat, aldus de directeur. ‘We doen gewoon ons werk. Andere directeuren moeten beseffen dat ze een bedrijf leiden. En niet de hele dag zeuren, beleidsplannen schrijven en met ambtenaren overleggen. Wij hebben het ook moeilijk hoor nu, natuurlijk. Maar er is echt nog genoeg werk, als je je niet laat afleiden door allerlei nevenverschijnselen. Ik zeg altijd: een goede sw-directeur herken je aan het eelt op zijn wijsvinger van het aanbellen bij potentiële opdrachtgevers.’

De voorstanders van vernieuwing baseren zich op verkeerde vooronderstellingen, waarschuwen Adolfs en Gille. Dat arbeidsgehandicapten zich moeten emanciperen, dat ze zelf bij gewone bedrijven wíllen werken, bijvoorbeeld.

‘Puur paternalisme’, zegt Adolfs. ‘Aan de mensen zelf wordt niks gevraagd. Als het echt het beste voor ze zou zijn, dan was niet 70 procent zo snel weer terug. Mijn ervaring hier is dat de meesten het helemaal niet willen. Ze voelen haarfijn aan dat ze in een gewone werkomgeving de uitzondering zijn. Als iemand graag begeleid wil werken in een ander bedrijf dan doen we er alles aan om die persoon op een mooie plek te krijgen. Maar als iemand niet wil, dan ga ik hem echt niet dwingen.’

Daarbij kan het merendeel het werken in een gewoon bedrijf helemaal niet aan, is zijn stellige overtuiging. Dat is niet pamperen, zegt hij, of mensen in een hoekje zetten, maar de waarheid die niemand lijkt te willen horen. Bert de Vries, de voormalig minister van Sociale Zaken die voor het kabinet een toekomstperspectief van de sociale werkvoorziening moest schetsen, meent dat hooguit 10 procent van de sw-populatie een beschermde werkplek in een apart bedrijf nodig heeft. De rest kan ‘naar buiten’.

Simpele vraag

Adolfs schat het met zijn ervaring precies andersom in. ‘Misschien kan 10 á 15 procent zich met begeleiding goed redden. De rest is beter af bij een sociale werkvoorziening waar alles is ingesteld op werken met mensen met een arbeidshan dicap. Vroeger, in de jaren zeventig en tachtig was het veel gemakkelijker om in de sociale werkvoorziening te komen dan nu. Toen lukte het al niet om sw’ers bij gewone bedrijven aan het werk te krijgen. Nu is de keuring veel strenger en toch denken ze dat het nu wél gaat lukken. Wonderlijk.

'Iemand meldt zich aan voor de sociale werkvoorziening omdat hij of zij blijkbaar in het gewone arbeidsproces is vastgelopen. Dan krijgt die persoon een indicatie voor de sw en nog voor de inkt is opgedroogd zou zo iemand dan alweer naar buiten kunnen. Dat is toch raar?’

Nog zo’n simpele vraag, die volgens Adolfs ten onrechte niet wordt gesteld: heeft het bedrijfsleven wel behoefte aan mensen met een beperking? ‘Voorstanders wijzen, als je die vraag stelt, altijd naar die paar landelijke, grote organisaties die graag maatschappelijk verantwoord bezig willen.

'Maar ik ben ook voorzitter van de lokale ondernemersvereniging en kan je zeggen: die belangstelling is er bij de kleine ondernemers simpelweg niet. Ondanks de beschikbare subsidies. En dat is ook niet erg. Laat ondernemers doen waar ze goed in zijn en gewoon ondernemen. Dan doen wij waar wij goed in zijn, namelijk werken met mensen met een handicap.’

Correcties en aanvullingen, geplaatst in Binnenlands Bestuur 37, 17 september 2010