Onderzoek van Agentschap.NL (2010) wijst uit dat gemeenten hun afvalbeleid verschillend hebben georganiseerd: een eigen dienst (16%), een overheidsvennootschap (33%), inschakeling van een particulier bedrijf (31%) en mengvormen (20%). Hiermee verschillen ook heffingen per gemeente: van Euro 123,-in de Putten tot Euro 365,-  in Spijkenisse. Gemiddeld geldt dat inschakeling van een particulier bedrijf een iets lagere afvalstoffenheffing oplevert, dan andere organisatievormen. Groot zijn die verschillen niet en meer factoren bepalen uiteindelijk de hoogte van de heffing. We noemen er twee.

Ten eerste is tariefsdifferentiatie (diftar) van invloed op de heffing. Gemeenten met diftar (35%) hebben een lagere heffing. Dit percentage is groeiende. Ten tweede zijn naast inzamel- en verwerkingskosten ook kwaliteitscriteria bepalend voor de hoogte van de heffing, zoals de milieustraat en de inzamelfrequentie. Onze conclusie is dat de discussie over wel of niet privatiseren, te kort door de bocht gaat. Andere aspecten moeten meegewogen worden, voordat een keuze wordt gemaakt.

Een ander resultaat is dat na jaren van stijging, in 2010 voor het eerst sprake is van een daling van de afvalheffingstarieven, met gemiddeld -0,3 %. Deze daling zet zich voort in 2011. Naar onze inschatting is sprake van een trendbreuk en zullen de tarieven de komende jaren verder dalen. Die trendbreuk wordt veroorzaakt door het streven naar een duurzame samenleving. Het voert te ver om in dit artikel diep in te gaan op de achtergronden hiervan, maar een gevolg is dat we anders kijken naar de verhouding milieu en economie. In de vorige eeuw was er nog de opvatting dat  milieu ten koste gaat van economie. Rond de  eeuwwisseling is dat omgeslagen: milieu is een belangrijk economisch goed. Onder invloed van wetgeving is milieu big business geworden. Afval is niet langer nutteloos afval, maar een waardevolle grondstof.

Steeds meer fracties worden gescheiden en hergebruikt. Inzameling van plastic is een recent voorbeeld. De restfractie wordt steeds kleiner. Diftar is daarbij een financiële en milieuhygiënische prikkel. Afval verandert in grondstof, kosten in opbrengsten. De afvalheffingtarieven gaan daarom langzaam dalen. Om deze daling te versnellen kunnen gemeenten afwegen of het verstandig is om inzameling, scheiding en verwerking in één pakket of in delen aan te besteden. Een onderdeel daarvan is of gemeenten in het kader van duurzaamheid afval lokaal of regionaal willen hergebruiken. Zo is het door technologische ontwikkelingen mogelijk om lokaal kleinschalige verbrandingsovens te bouwen die lokaal/regionaal energie of warmtekracht leveren aan daar gevestigde bedrijven. Als gevolg hiervan is er inmiddels een overschot aan verbrandingscapaciteit ontstaan, en zijn de tarieven die verbrandingsinstallaties rekenen, in twee jaar tijd, ongeveer gehalveerd.

Kostenreductie wordt vertaald in verlaging van tarieven. Het is een onderzoek waard of diftar ook als een soort spaarbonus traject kan worden ingezet, waarbij teruggave in de vorm van  zonnepanelen plaatsvindt. De  CO2 uitstoot van de gemeente sneller daalt dan dubbel zo snel. Een integrale benadering van de afvalorganisatie is van groot belang om beleidsdoelen te realiseren en aan kostenbeheersing te doen.

Concreet bevelen wij gemeenten een werkwijze aan waarbij eerst een verkenning plaatsvindt en vervolgens een stapsgewijze uitwerking. Bij elke stap worden keuzes gemaakt die recht doen aan de lokale wensen en omstandigheden.

Manfred Weisz adviseert en begeleid gemeenten, zie www.weiszmc.nl. Houwke Osman en Henk de Jong zijn organisatieadviseur bij Bakkenist, zie www.bakkenist.nl