Een gemiddelde gemeente geeft jaarlijks tientallen miljoenen uit aan het voorbereiden, uitvoeren en beheren van een scala aan ruimtelijke projecten. Die hebben allemaal hun eigen doelstellingen, dynamiek en belangen. Vaak is heel moeilijk aan te geven waarom juist díé projecten op dát moment belangrijk zijn. Bij investeringsbesluiten ontbreekt het in de meeste gevallen aan een goede kosten-batenanalyse of een paragraaf ‘effecten op de welvaart’. Een MKBA biedt dan uitkomst.

De MKBA is een systematische methode om vooraf het nut van een beleidsvoornemen of project te toetsen. De strikte spelregels zijn in hoge mate gestandaardiseerd. De analyse geeft een integraal overzicht van alle voor- en nadelen. Dus niet alleen de effecten op de welvaart, maar ook op welzijn. Verkeer, milieu, leefbaarheid, werkgelegenheid en nog veel meer aspecten worden zoveel mogelijk onder één noemer gebracht. Verschillende alternatieven kunnen op die manier goed met elkaar worden vergeleken.

Een MKBA maakt in zekere zin in een vroeg stadium slapende honden wakker. Want wakker worden ze toch. Alle informatie komt uiteindelijk boven tafel. Veel beter is het om dat direct zelf te doen. Benoem dus al in de opstartfase van een project ook de eventuele nadelen, zoals overlast tijdens de bouw, aantasting van de natuur of de kans op schade. Geef aan waarom een bepaalde beslissing wordt genomen. Geef inzicht in de afwegingen die worden gemaakt. De overheid moet haar eigen weerstand durven organiseren. De openheid en transparantie die daarbij horen, vergroten op termijn het vertrouwen van de burger in het openbaar bestuur.

Dat de maatschappelijke rekening nu niet structureel wordt opgemaakt, is zelden een kwestie van opzet of onwil. Het is vooral het gevolg van de manier waarop overheden zijn georganiseerd. Taken en verantwoordelijkheden zijn versnipperd. Soms zijn de belangen van verschillende diensten zelfs tegengesteld. Een integrale benadering ontbreekt daardoor. Tel daarbij de druk die private partijen en belangengroeperingen uitoefenen, en het belang van een systematische bepaling van nut en noodzaak wordt alleen maar groter.

De ruimte die wethouders en raadsleden nu terecht claimen bij het maken van keuzes, wordt door een MKBA echter niet beperkt. De analyse geeft het besluitvormingsproces vooral een gestructureerder onderbouwing. Nog altijd hebben bestuurders de ruimte om in lijn met hun belofte aan de kiezer eigen afwegingen te maken. De landelijke politiek heeft de MKBA sinds eind vorige eeuw dan ook verplicht gesteld voor projecten boven een bepaald investeringsbedrag.

Daarnaast beveelt het Rijk maatschappelijke kostenbatenanalyses aan voor kleinere projecten. De ondergrens zou bijvoorbeeld op 112,5 miljoen euro kunnen worden gesteld conform de Werkwijzer OEI (Overzicht Effecten Infrastructuur) bij MIT-planstudies - MIT is het Meerjarenprogramma Infrastructuur en Transport. Voor ruimtelijke projecten bestaat geen volledig objectief afwegingsinstrument. Ook een MKBA is dat niet. Bovendien zijn niet alle maatschappelijke waarden in één allesomvattende tabel te vatten. Maar hoewel dat ideaal nooit zal worden behaald, betekent het niet dat we er daarom niet naar moeten streven.

Een MKBA is namelijk wel objectiever dan een multicriteria- analyse of een haalbaarheidsstudie. En de kosten van deze analyse? Die vallen in het niet bij de totale projectkosten. Maar er is een groter belang: een MKBA bevordert de dialoog. Het geeft actoren in het openbaar bestuur een hulpmiddel om besluiten beter en objectiever voor te bereiden en op basis daarvan open en eerlijk met burgers en ondernemers te communiceren. De waarde dáárvan is nauwelijks in geld uit te drukken.

Rutger Veldhuijzen van Zanten, senior adviseur bij Ingenieursbureau Amsterdam (IBA) en medeoprichter MKBA-kernteam gemeente Amsterdam.