De bestuurlijke inrichting van Nederland is weer in discussie. De commissie-Kalden kwam met het voorstel om Nederland te verdelen in 25 tot 30 gemeenten. Waterschappen en provincies kunnen verdwijnen. En het DB van de Vereniging van Nederlandse Gemeenten kwam met een plan dat de krant haalde met de kop: ‘VNG: hef gemeente en provincie op’.

Dat klinkt revolutionair - en dat is het ook. Wij dragen bestuurlijke verantwoordelijkheid in Wassenaar en Katwijk, goede buren, maar ingebed in een web van bestuurlijke drukte. Wij zetten vraagtekens bij de gepresenteerde modellen. Ze benadrukken het belang van bestuur dichtbij de burgers, maar schieten vervolgens door in een schaalvergroting die het bestuur van burgers en hun leefomgeving dreigt te vervreemden. Het is maar de vraag of zulke schaalvergrotingen tot besparingen leiden.

Wij pleiten voor een helder model dat meer recht doet aan bestuur dichtbij de burgers en dat bijdraagt aan een efficiënt slagvaardig bestuur zonder de huidige bestuurlijke drukte. Daartoe grijpen wij terug op een ouder model. Begin jaren ’90 kwam het kabinet met de nota’s Bestuur Op Niveau (BON). Dit model wilde komen tot een bestuurlijke vernieuwing vanwege problemen in de stedelijke gebieden.

Naast zeven grootstedelijke gebieden moesten er regio’s komen als sterk middenbestuur. Daarbinnen moesten gemeenten lokale taken behartigen. In de discussie over stadsprovincies is dit model helaas vastgelopen. Toch biedt het belangrijke voordelen boven de bovengenoemde voorstellen.

Het is verstandig uit te blijven gaan van drie bestuurslagen in Nederland. Door verplichte samenwerking in regio’s, die zich ontwikkelen tot provincies nieuwe stijl, kunnen gemeenten inderdaad de lokale bestuurslaag blijven die dicht bij burgers taken oppakt. Die herkenbaarheid voor burgers is een belangrijk punt.

Te kleine gemeenten kunnen heringedeeld worden, omdat een goede uitvoering van het takenpakket gegarandeerd moet zijn. Kleinere gemeenten kunnen ook taken overdragen aan de regio. Daardoor ontstaat de mogelijkheid van differentiatie tussen gemeenten. Niet iedere gemeente heeft dezelfde functie. Amsterdam heeft andere taken dan Ameland. Grote centrumgemeenten kunnen extra taken krijgen.

Het eindbeeld is krachtige regio’s en krachtige gemeenten die hun taken goed aankunnen. Voor de regio’s zijn dat de taken van provincies, regio’s en inspecties. Wij gaan niet uit van het romantische beeld dat kleine gemeenten moeten samenvallen met gemeenschappen.

Tal van aspecten van een lokale gemeenschap kunnen goed functioneren zonder formele gemeentestructuur. Veel dorpen zijn echt te klein om een goed functionerende gemeente te kunnen vormen. Maar het belang van een herkenbare eenheid waar burgers een gevoel van verbondenheid mee kunnen hebben en waar bestuurders de leefwereld van de burgers kennen is groot.

Daarnaast functioneren grote gemeenten niet efficiënter dan kleine gemeenten. Het aantal ambtenaren per duizend inwoners stijgt met de gemeentegrootte. Dit dwingt gemeenten om kritisch te kijken naar taken, prioriteiten en organisatievormen. Zo ontstaat een middenbestuur dat dichtbij gemeenten staat. Het middenbestuur wordt dan democratischer vormgegeven dan in de huidige lappendeken van regionale samenwerkingsverbanden.

Het BON-model lijkt op de gepresenteerde modellen van Kalden en DB-VNG. Er ontstaan zo’n 25 bestuurlijke eenheden. Dit zijn echter niet de gemeenten, maar de regio’s/provincies. Daarbinnen functioneren gemeenten, met als voordelen: vermindering bestuurlijke drukte, efficiënter en democratischer, goede schaalgrootte ook voor de verhouding met de burger en met mogelijkheden tot differentiatie.

Met de formatie voor de boeg is het zaak heldere keuzes te maken. Het BON-model leent zich voor een herkansing.

Jan Hoekema (D66)/Jos Wienen (CDA), burgemeesters van Wassenaar en Katwijk