Op afzienbare termijn krijgt ons land een 25-tal veiligheidsregio’s. Het model van die veiligheidsregio’s lijkt in diverse opzichten op dat van de politieregio’s. Dat betekent dat een aantal problemen dat destijds speelde bij de inwerkingtreding van de regiopolitie hier opnieuw zal opduiken.

Een van die problemen betreft de organisatie van de politieke verantwoordelijkheid. Waar het bijvoorbeeld gaat om de brandweer zal het gezag blijven bij de burgemeesters, terwijl bij regionalisering van de brandweer het beheer naar de regio overgaat. Er zijn allerlei redenen van doelmatigheid die pleiten voor een sterkere regionalisering. Die regionalisering zal dan ook zeker plaats gaan vinden.

Een belangrijke opgave is daarbij echter om die regionale organisatie niet los te zingen van de plaatselijke context. Zo wordt de brandweer nog steeds gedragen door talrijke vrijwilligers; er zijn echter nu reeds allerlei signalen dat het steeds moeilijker zal worden om deze vrijwilligheid te combineren met professionele, regionale apparaten.

Ontstaat er echte leegloop onder de vrijwilligers dan wordt de brandweer geconfronteerd met een massief probleem. Er is dus alle reden de veiligheidsregio’s op dit en andere onderdelen van onderaf op te bouwen en wel in het besef dat de basis uiteindelijk de kwaliteit en zelfs de doelmatigheid bepaalt. De regio moet derhalve dienstbaar zijn aan de basis.

Op het punt van politieke controle en verantwoordelijkheid kan een vergelijkbare conclusie worden getrokken. Door de simpele scheiding tussen plaatselijk gezag en regionaal beheer is het probleem bepaald niet opgelost. Het gaat daarbij vooral om de vraag wat beheer precies inhoudt en tot hoeverre het gezag reikt. Gezag - bijvoorbeeld ten aanzien van de brandweer - betekent dat bij brand de brandweer onder het uiteindelijke bevel staat van de burgemeester als gezagsdrager.

De brandweercommandant van dienst voert de bevelen van de gezagsdrager uit. Deze gezagsdrager kan achteraf voor die bevelen ter verantwoording worden geroepen door de gemeenteraad. Is er bij de bestrijding van het veiligheidsprobleem iets misgegaan, dan kan de burgemeester daarop door de gemeenteraad worden aangesproken. Gaat het om veiligheidsproblemen van hevige aard (b.v. Volendam, Enschede) dan is die politieke verantwoordelijkheid van grote betekenis.

Bij het afleggen van die politieke verantwoordelijkheid speelt tevens een rol de mate waarin gezagsdragers en/of gemeenteraden invloed kunnen uitoefen op de beschikbare middelen, het beleid en overige beheersbeslisingen. Als een burgemeester een ramp moet bestrijden met onvoldoende middelen of als het beleid een andere prioriteit heeft aangewezen waardoor het gezag tekort komt, dan heeft dat grote invloed op het kunnen afleggen van politieke verantwoordelijkheid.

De fouten of gebreken kunnen buiten de lokale context zijn gelegen. Bij de politieregio’s werd oorspronkelijk aangekondigd dat het regionale beheer ‘dun’ zou zijn en het lokale gezag ‘vol’. Beleid zou vooral worden gebonden aan het gezag en niet aan het beheer. De praktijk liet echter al snel een geheel ander beeld zien. In de politieregio’s hebben de individuele gezagsdragers heel weinig beleidsinvloed. Het beheer is ‘dik’ in plaats van ‘dun’ geworden en heeft het beleid in zich opgenomen.

De kans is groot dat dit ook gaat gebeuren bij de veiligheidsregio’s. Ontstaan er rampen dan kunnen politieke verantwoordelijke gezagsdragers onder omstandigheden verwijzen naar de regio die hen te weinig middelen heeft gegeven of beleidsmatig hen een andere kant heeft opgestuurd.

Voor die belangrijke beheers- en beleidsbeslissingen draagt in feite niemand politieke verantwoordelijkheid en wel omdat de regio geen democratisch forum heeft dat politieke controle kan uitoefenen. Juist bij veiligheidsproblemen van wat grotere omvang zullen deze dimensies gaan spelen en dan is het maar beter daar van tevoren goed over na te denken.