Een paar niet-Spaanse ondernemers proberen een hypermarkt te vestigen in Catalonië. De Catalaanse Generalitat weigert de benodigde vergunning. Volgens de Spaanse regelgeving wordt bij verlening van de vergunning gekeken naar het aanbod van producten en diensten op dezelfde markt, de omzetten in deze sectoren, het marktaandeel en het ruimtebeslag van de bestaande ondernemingen. De ondernemers beklagen zich bij de Europese Commissie, die de Spaanse regering oproept de wet te wijzigen. Als dat onvoldoende gebeurt, klaagt de Commissie de Spaanse staat aan bij het Europese Hof van Justitie wegens overtreding van de diensten-richtlijn.

Eind maart geeft het Hof de Commissie gelijk. Je mag de komst van hypermarkten niet tegenhouden op puur economische gronden, maar wel in het algemeen belang. De belangen van consumenten spelen geen rol in de Spaanse afweging. In Nederland buigt de rechter zich ook herhaaldelijk over protesten van middenstanders die de komst van een (grote) concurrent willen tegenhouden. De Raad van State heeft pas moeite met de komst van een grote bouwmarkt wanneer die leidt tot ‘duurzame ontwrichting van de voorzieningenstructuur’. Daarbij gaat het erom dat inwoners van een gemeente op een aanvaardbare afstand van hun woonplaats hun geregelde inkopen kunnen doen. Dat bestaande winkeliers lijden onder de komst van een grote concurrent betekent volgens de Raad van State nog niet dat de voorzieningenstructuur duurzaam ontwricht is.

Advocaat en hoogleraar staats- en bestuursrecht Tom Barkhuysen verwacht niet dat de uitspraak van het Europese hof invloed zal hebben op de Nederlandse toetsing. ‘In Spanje staat de bescherming van kleine winkels centraal en in Nederland het consumentenbelang. Bovendien meent de Nederlandse rechter vrijwel nooit dat er sprake is van duurzame ontwrichting.’ Ook de VNG ligt niet wakker van de uitspraak. In 2010 is het Besluit ruimtelijke ordening op dit punt gewijzigd. Gemeenten zijn nu verplicht rekening te houden met de dienstenrichtlijn als zij bestemmingsplannen vaststellen en vergunningen verlenen.

Bouwmarkt en tuincentrum Hornbach beriep zich enige tijd geleden vergeefs op deze richtlijn om kleinere concurrenten de pas af te snijden. In Nieuwegein hadden Karwei en Gamma bezwaar gemaakt tegen een ontheffing voor Hornbach. Die kon daarmee een omheinde parkeerplaats aanleggen in een weiland met agrarische bestemming. Volgens Hornbach konden Karwei en Gamma geen bezwaar maken, omdat zij zich op puur economische motieven baseren. Maar de Raad van State wees er eind januari op dat de dienstenrichtlijn niet van toepassing is op voorschriften inzake ruimtelijke ordening en stedebouw. De ontheffing voor Hornbach is dus definitief van de baan.

Vindplaatsen: C-400/08 (EC vs Spanje) en LJN BP1354 (Hornbach/Nieuwegein)