De avond valt in Ferwert. De kasseien van het Vrijhof glimmen in de miezerige regen die neervalt in het licht van de antieke straatlantaarns. Een enkele dorpeling haast zich, dicht tegen de gevels gedrukt, naar huis. Het is rustig in dit feeërieke dorpje in het hoge noorden van Friesland.

Een moord is er vandaag niet gepleegd – zoals dat al bijna twintig jaar niet meer is gebeurd. Lydia Hoogland moet even diep nadenken wat het ergste is wat ze hier op criminaliteitsgebied ooit heeft meegemaakt. De 68-jarige eigenaresse van een Bed & Breakfast woont sinds 1965 in het dorp. ‘Een paar jaar geleden had ik een paar gasten uit het Westen, die hebben hier negen nachten geleefd als God in Frankrijk en zijn toen zonder te betalen maar mét onze fietsen vertrokken. Dat was traumatisch.’ Voor het overige valt het nogal mee met de misdaad in Ferwert, vertelt ze. ‘In het weekeinde drinkt de jeugd soms een paar biertjes te veel, dan wordt er wel eens met wat dingen gesleept. Ze hebben ooit m’n kruiwagen weggehaald, en de brievenbus. Maar alles bij elkaar is het prettig wonen hier.’

De gemeente Ferwerderadiel, waar Ferwert deel van uitmaakt, komt als beste uit de bus in de nieuwe veiligheidsindex van Politie en Wetenschap. Naar verhouding de minste diefstallen, inbraken, geweldplegingen en vernielingen. Bouwe Zijlstra, kroegbaas in het dorp Marrum, kijkt er niet echt van op. ‘Het is hier niet zo kwaadaardig. In 35 jaar heb ik twee inbraken gehad, één keer is de gokautomaat opengebroken, één keer is er bier en droge worst gestolen. Maar mijn terrasstoelen laat ik ’s nachts gewoon buiten staan, een paar beschermengeltjes eromheen en klaar’, aldus de 61-jarige uitbater van café De Groene Oase. ‘We zijn nogal nuchter hier’, gaat hij verder. ‘Drugsverslaafd? Gewoon een half jaar vastketenen aan de centrale verwarming, zodat hij het niet koud heeft maar toch niet aan de drugs kan. Daarna is de verslaving vanzelf over’, grijnst hij.

Als de volgende ochtend het leven weer op gang komt in de Noord-Friese gemeente, schikt Hammy Winkel wat bloempotten voor haar bloemenwinkel aan Ferwerts centrale pleintje. ‘Ik laat alles buiten staan ’s nachts, en we missen nooit wat. We hebben eigenlijk nooit last van onveiligheid’, zo vat de 54-jarige winkelierster het plaatselijke misdaadniveau samen. ‘Iedereen kent elkaar hier. Dan is dus ook snel bekend wie wat uitvreet’, valt een klant haar bij.

Telkens opnieuw wordt dat door de inwoners geopperd als één van de verklaringen voor de lage misdaadcijfers in Ferwerderadiel: ‘Er is hier nog sociale controle. Ons kent ons’, zo verwoordt fietsenmaker Sybren Jellema het. Sinds 1961 heeft hij één inbraak gehad in zijn werkplaats. ‘En heel soms zijn er wat grijpgrage dingetjes weg, batterijen of zo.’ Maar dat is het dan ook wel. Het zijn geen Miami Vice-achtige taferelen in Ferwerderadiel, zoveel wordt wel duidelijk tijdens een bezoek van 24 uur.

Swiebertje

Toch, om nou te zeggen dat het dorp de sfeer van Swiebertje ademt, dat gaat burgemeester Wil van den Berg wat te ver. ‘Dan denk ik aan stilstand, aan gezapigheid, slaapt u lekker verder burgemeester en kijk, daar komt veldwachter Bromsnor die iemand inrekent. En zo is het hier absoluut niet’, verzekert de 57-jarige CDA-bestuurder. ‘Er worden woningen en een zorgcomplex gebouwd, er is geïnvesteerd in scholen en dorpshuizen.’

Vanaf 2001 resideert hij aan de Waddenzee. In november 2006 werd zijn gemeente wereldnieuws, toen in het dorpje Marrum een kudde van 227 paarden verrast werd door het hoge water van de Waddenzee. Een foto van de reddingsoperatie ging de hele wereld over en leverde de fotograaf de Zilveren Camera op. Het plaatje, één wit paard temidden van een twintigtal zwarte paardenlijven, hangt ingelijst op Van den Bergs kamer.

De burgervader is zichtbaar trots op de uitkomsten van de veiligheidsindex. ‘We zijn de veiligste gemeente van Nederland!’, zegt hij tegen iedereen die deze dag zijn pad kruist. Hoe het te verklaren valt dat Ferwerderadiel ook beter scoort dan vergelijkbare andere kleine dorpen, weet hij ook niet echt. ‘De Friese bevolking is redelijk gezagsgetrouw en heeft nog een goed gevoel voor waarden en normen, voor mijn en dijn’, oppert hij.

Van den Berg, voorheen jarenlang werkzaam in de Randstad, schetst een beeld van een rustige Friese plattelandsgemeente, kleinschalig, veel sociale controle, ‘minder problemen en minder hectisch dan in het Westen van het land’. Voor de jeugd is er weinig vertier, erkent hij. Met als gevolg dat de jongeren gaan zitten drinken of uitgaan in andere plaatsen, terugkeren met de borrelbus en dan in eigen dorp wat baldadig worden. ‘Maar dat heeft de aandacht van de politie, we zitten er kort bovenop en de schade aan gemeentelijke eigendommen wordt altijd verhaald op de daders’, verzekert de burgemeester.

De illegale drankgelagen probeert de gemeente aan banden te leggen door te investeren in dorpshuizen, ‘daar kunnen de jongeren dan ook een pilsje drinken.’ Toen in het dorp Blije de laatste kroeg de deuren sloot, heeft de gemeente zelfs geregeld dat Dorp & Bedrijf Friesland - een stichting die waakt over de leefbaarheid in Friesland - het café kocht en verhuurde aan een nieuwe uitbater.

Eigenlijk, zo overziet de burgemeester de situatie, heeft zijn gemeente maar één echt criminaliteitsprobleem, en dat zijn de welhaast traditionele vernielingen tijdens Oud en Nieuw. ‘Sommige mensen schijnen te denken dat dan ineens alles mag, zoals vuren aansteken en daar soms zelfs complete caravans opgooien.’ Maar voor het overige? Graffiti? ‘Nee, gelukkig heel weinig, het zit in de Friese volksaard om de spullen mooi en heel te houden.’ Drugsproblematiek? ‘Een beetje, al is het onder de oppervlakte. Coffeeshops hebben we niet, we stimuleren drugsgebruik niet. Het is ongezond en we zijn er op tegen.’ Andere kwesties? De burgemeester denkt diep na, schudt dan zijn hoofd. ‘Nee. Geen majeure problemen. Het is goed toeven hier’, zegt hij tijdens een rondrit door de diverse dorpen.

Ver terug

‘Ik zorg er voor dat het hier zo veilig is’, zegt buurtagent Klaas Krol gekscherend. De 45-jarige politieman houdt sinds 1982 een oogje in het zeil in de twaalf dorpen. Voor echt zware zaken in Ferwerderadiel moet hij ver terug in zijn geheugen. De moord op de 30-jarige Simone de Laat in december 1989 - een onopgeloste zaak die door Peter R. de Vries nog steeds op televisie wordt gevolgd - en een ruzie met dodelijke afloop tussen twee asielzoekers, medio jaren negentig. En de enige bankoverval, een jaar of vijftien geleden, in Marrum. ‘Toen de overvallers uit de bank kwamen, bleek hun maat met de vluchtauto al vertrokken. Ze zijn toen maar in de plaatselijke kroeg gaan zitten, en daar konden we hen arresteren’, glimlacht Krol.

Ook hij benoemt als grootste probleem de rondhangende, zich vervelende jeugd. De sterke sociale controle speelt een belangrijke rol bij de lage criminaliteitscijfers, analyseert ook de politieman. ‘Als een onbekende ergens een erf op loopt, kijkt men wel even wat die persoon uitspookt. En de mensen hier werken ook goed samen met de politie. Ze rechercheren een beetje mee. Als wij een stukje schrijven in het plaatselijke blad, gaan de mensen daar ook echt mee aan de slag.’

Uit zijn tas diept hij een stuk papier op. Het is een handgeschreven brief van een inwoner, verstuurd na een berichtje over een gestolen brommer. De briefschrijver meldt dat hij de brommer heeft gezien, met een met naam en toenaam genoemde jongen erop. Die jongen, aldus de auteur, is weer goed bevriend met zus en met zo, en op de volgende dagen zijn ze op de volgend plekken gesignaleerd. ‘Ze bekijken de situatie om wat uit te vreten’, concludeert de bewoner in zijn brief aan de politie. ‘We krijgen soms complete logboeken’, vertelt de buurtagent.

Politiewerk op het Friese platteland is anders dan in de grote stad, weet ook Krol wel. Hij maakt deel uit van het veertigkoppige politieteam Middelsee, dat in zijn totaliteit verantwoordelijk is voor vier gemeenten. Arrestaties met geweld maakt Krol zelden mee, ‘meestal praten we een verdachte de auto in. We moeten wel, we zijn maar met zijn tweeën en in een groot gebied als hier is er niet altijd meteen een tweede politieauto in de buurt.’

Springjongeren

Waar de grote steden kampen met overlast van hangjongeren, heeft Ferwerderadiel te maken met “springjongeren”, zoals de burgemeester ze noemt. Jongens die bij de brug over het Dokkumer Ee in het water springen, aan boten gaan hangen en voor gevaarlijke situaties zorgen als de brug opengaat. In het teamjaarplan 2009 van de politie staat het expliciet benoemd als aandachtspunt.

De politiecijfers over Ferwerderadiel spreken duidelijke taal. Van 1 januari tot en met september vonden er tien diefstallen of inbraken plaats uit woningen, tien uit bedrijven, en negen uit motorvoertuigen; er werden 26 fietsen en brommers gestolen; openlijke geweldpleging tegen personen kwam één keer voor, bedreiging negen keer en mishandeling achttien.

Overlast werd veertig keer gemeld bij de politie, drugshandel nul keer. Meest voorkomende incident was vernieling: 78 keer gemeld, waarvan 58 keer aangifte gedaan. Zeven zaken werden opgehelderd. Als het geval van oplichting van enkele jaren geleden in de plaatselijke Bed & Breakfast ter sprake komt, begint Krol te lachen. ‘De daders daarvan zijn pasgeleden gepakt, in Groningen.’

Veelplegers heeft de gemeente Ferwerderadiel niet. ‘Nog niet. Binnenkort ga ik de allereerste kandidaat aanmelden bij het Openbaar Ministerie’, vertelt de buurtagent. En toch, de suggestie dat hij een luizenbaantje heeft werpt Krol verre van zich. Hij heeft het druk, al blijkt dat niet altijd uit de cijfers. ‘Heel veel tijd gaat zitten in het bemiddelen bij burenruzies en ruzies tussen ex-en. Vaak gaat het om kleine pesterijen die steeds verder escaleren. Wij praten dan met beide partijen, proberen te bemiddelen. Gisteren nog, toen heb ik een dagdienst omgezet in een avonddienst omdat een van die ruzies uit de hand dreigde te gaan lopen.’

Iets dergelijks vertelt Rinske Kootstra, de plaatselijke jongerenwerkster. ‘Het valt volgens mij nog erg mee met de overlast van de jeugd, en als er eens wat aan de hand is dan roepen we iedereen bij elkaar, spreken de jongeren er op aan en zoeken een oplossing. Dat kan ook omdat het zo’n kleine gemeenschap is.’

Kletsen

En klein is het. In het 900 inwoners tellende dorpje Blije lopen twee jonge meiden. Hun naam vertellen ze liever niet, ‘want er wordt zoveel gekletst in het dorp’. Nou vooruit, alleen de voornaam dan. Sjoukje is 18, Anneke is 20. ‘Misdadigers zijn hier niet’, zegt Sjoukje. ‘Niet met messen of zo’, vult Anneke aan. ‘Etteren of ellende, dat wel. Een beetje uitdagen’, aldus Sjoukje. ‘Vijf jaar geleden zijn er een paar kratten bier gestolen uit de kroeg’, herinnert Anneke zich. ‘Het allerergste wat hier ooit is gebeurd? Volgens mij niks’, peinst Sjoukje.

Het kan nog kleiner. Jislum is met zijn vijftig onwoners het kleinste dorp van de gemeente. De 73-jarige Eelkje Talsma woont er al 48 jaar. ‘In mijn tijd is hier nooit misdaad geweest.’ Of, toch wel, herinnert ze zich ineens. ‘Er is een keer melk gestolen. We hadden de koeien gemolken en toch zat er even later niks meer in de tank. Geen idee hoe ze dat gedaan hebben, het is zelfs nog op de radio geweest. Maar voor het overige is alles vredig hier. En ik hoop dat dat zo blijft.’

Proef op de som met portemonnee

Binnenlands Bestuur besluit de proef op de som te nemen in de veiligste gemeente van Nederland. Midden in Ferwert wordt ’s avonds om 19 uur een portemonnee op straat gelegd met daarin 13,50 euro en enkele visitekaartjes. De volgende dag wordt de burgemeester tijdens de rondrit door het dorp gebeld op zijn autotelefoon. Pieter Tamsma, ambtenaar jeugdzaken en welzijn van de gemeente Ferwerderadiel, meldt dat hij de portemonnee heeft gevonden. Op het gemeentehuis had hij al gehoord dat de burgemeester met de eigenaar van die portemonnee op pad was, vandaar. Tussen ‘kwijtraken’ en terugbezorgen zit 19 uur.

De gemeente Ferwerderadiel

De gemeente Ferwerderadiel strekt zich in het noordwesten van Friesland uit langs de Waddenzee. Aan de overkant van het water ligt Ameland. De dichtstbijzijnde grote plaatsen zijn Dokkum en Leeuwarden. Ferwerderadiel telt 8865 inwoners, verspreid over twaalf veelal pittoreske terpdorpen: bestuurlijk centrum Ferwert (1900 inwoners), Hallum (2750 inwoners), Marrum (1477), Burdaard (1141), Blije (870), Wânswert (206), Reitsum (139), Hegebeintum (103), Ginnum (92), Lichtaard (77), Jannum (61) en Jislum (52). Toerisme en waterrecreatie vormen een belangrijke vorm van inkomsten; de gemeente heeft zo’n tienduizend overnachtingen per jaar. Het van de Elfstedentocht welbekende bruggetje van Bartlehiem ligt voor de helft op Ferwerderadiels grondgebied.