In het splinternieuwe verkeersbord naar bedrijventerrein De Heining in de Westpoort prijkt een kogelgat. Een oude opslagruimte wordt door een graafmachine tegen de vlakte geslagen, vlak daarachter ligt een mesthoop te dampen naast een berg oud ijzer. Even verderop, vlak aan de toegangsweg, staat de loods waar in 1983 Freddy Heineken en zijn chauffeur Ab Doderer na hun ontvoering werden verborgen. Een bezoekje aan de loods is een van de hoogtepunten van de Heineken Kidnap-bustour, een 'dagtochtje' dat liefhebbers voert langs alle plekken die met dit geruchtmakende misdrijf te maken hebben.

De krakkemikkige bezienswaardigheid is omringd door een vijftigtal autosloperijen en bouwbedrijfjes. De Heining is een oud industrieterrein, eigenlijk niet meer dan een vlek binnen het uitgestrekte Westelijk Havengebied dat met 35 vierkante kilometer en bijna tweeduizend ondernemingen een van Nederlands grootste bedrijventerreinen vormt.

Tot voor kort stond De Heining bekend als een rotte plek. Een rafelig, gevaarlijk gebied waar ambtenaren, maar ook de politie niet meer kwamen, behalve dan in noodgevallen en in ieder geval niet in hun eentje. 'Handhaven ging daar niet meer. Gemeente, politie en justitie waren de grip kwijt. We wisten niet wat er zich afspeelde', vertelt Olaf van Hees, projectleider van het Amsterdamse Van Traa-team (zie kader).

Sinds 2003 voert de gemeente een taaie strijd om de criminaliteit en onveiligheid in het Westelijk Havengebied onder controle te krijgen. Het Van Traa-team neemt daarin het voortouw met een 'bestuurlijke aanpak' van de criminaliteit. Kern van die aanpak is het koppelen van strafrechtgegevens met gemeentelijke informatie over bedrijven en ondernemers om zo het kaf van het koren te scheiden. 

Voor De Heining kwam de omslag anderhalf jaar geleden. Er werd een eerste massale controleactie gehouden met maar liefst 120 mensen van politie, milieupolitie, douane, belastingdienst en gemeente. Van Hees: 'We hadden aanwijzingen dat we op weerstand konden stuiten, maar het viel uiteindelijk wel mee. Elk bedrijf kreeg een controlebezoek en werd voor zelfs maar de kleinste overtreding beboet.' Daarbij onderzocht het Van Traa-team meteen of de zittende ondernemer de officiële huurder was en of er strafrechtelijke of fiscale meldingen bekend waren. Verder werd bekeken of het gebruik van de bedrijfsgebouwen in overeenstemming was met de verleende vergunningen. Zo werden tientallen milieudelicten geconstateerd, gestolen auto's gevonden en een hennepplantage in aanbouw opgerold. In een container stuitte de douane op XTC-apparatuur.

Deze eerste schoonmaak kreeg drie vervolgacties, waarbij illegale onderhuur werd afgestraft met onmiddellijke huuropzeggingen. Projectleider Van Hees: 'Met die integrale actie op De Heining forceerden we een breuk. We lieten weten dat de overheid weer terug is in het havengebied. Opsporingsambtenaren kunnen er nu in ieder geval weer hun werk doen.'

Intuïtie

Andere verloederde of criminele hotspots zoals bij het voormalige Amsterdamse Droogdok van de in 2003 vermoorde vastgoedhandelaar Bertus Lüske en percelen aan de Nieuwzeelandweg, geplaagd door hennepplantages, werden recentelijk op zo'n zelfde manier doorgelicht en schoongeveegd. De laatste actie leidde tot de ontruiming van vijf drugsbedrijven, de ondernemers die erachter zaten, werden strafrechtelijk vervolgd.

Harde cijfers over hoe diep de criminaliteit wortelt in Westpoort zijn er niet. Het Van Traa-team hanteert bij zijn aanpak een Criminele Risicokaart die het vier jaar geleden samenstelde. Uit ervaring bij bedrijventerreinen in andere havengebieden, zoals in Rotterdam, is gebleken dat criminaliteitscijfers bij de politie en justitie slechts het topje van de ijsberg laten zien. Het aantal aangiften in het Havengebied schommelt tussen de duizend en 1300 per jaar. Bijzonder hoog voor een gebied waar maar vierhonderd mensen wonen. In de meeste gevallen gaat het om inbraak en diefstal, maar er vinden ook zwaardere delicten plaats zoals mensen- en drugssmokkel en zelfs liquidaties.

Het Van Traa-team nam voor het onderzoek geen genoegen met de officiële cijfers. Van Hees: 'We weten dat er een aanzienlijk 'dark number' is. De misdaadcijfers van bedrijventerreinen bij havens kun je minstens met een factor drie tot vier vermenigvuldigen'.

Om dieper door te dringen in wat er in Westpoort aan de hand was, paste het Van Traa-team een kwalitatieve onderzoeksmethode toe. 'Veel ervaring en informatie zit in de hoofden van de recherche, douaniers en ambtenaren die in het gebied werken. 'In een reeks expert-meetings werd die kennis en intuïtie aangeboord en verwerkt in een realistische schatting van de criminaliteit per deelgebied in Westpoort.' 

Elk deelterrein zijn specialisatie, blijkt uit de Criminele Risicokaart. Zo zijn de bedrijventerreinen rond Amerikahaven vooral 'kwetsbaar' voor smokkel en vormt de Westhaven een aantrekkelijk oord voor de opslag van verboden goederen en geweldsdelicten. Een van de opmerkelijke inschattingen in het onderzoek is dat maar liefst eenderde van de exportbedrijven geld verdient aan criminele uitvoer. Drugs- en mensenhandel, XTC-laboratoria, handel in gestolen auto's, zware milieudelicten en zelfs liquidaties vormden bijna vanzelfsprekende 'bedrijfsactiviteiten' en kwamen verspreid voor in de hele Westpoort. De onderwereld had zich comfortabel tussen de bonafide ondernemingen genesteld.

Een grote havenondernemer: 'Nachtdiensten werden ondanks de flinke toeslagen steeds moeilijker in te vullen. Ons personeel ervoer het gebied hier buiten de poorten als een no-go-area. Zelfs in de auto voelde men zich niet veilig.'

Minutieus

Vanaf 2003 geldt er feitelijk een soort status aparte voor het Westelijk Havengebied. Na de nodige publiciteit en kwade reacties van de legale ondernemers werd het Meerjarenplan Westpoort (zoals het Havengebied is omgedoopt) opgesteld dat dit jaar afloopt. Centraal daarin staat het herstel van de handhaving en het tegengaan van verloedering.

Bij de uitvoering speelt het Van Traa-team een 'aanjagende' rol. Per deelgebied, perceel of bedrijfspand wordt informatie verzameld. Gegevens van de Kamer van Koophandel, het kadaster, bouw- en woningtoezicht en het bevolkingsregister worden steeds vergeleken met gegevens uit normaal voor gemeenten gesloten justitiebestanden. Met een speciale bevoegdheid, die jaarlijks wordt verlengd door de minister Binnenlandse Zaken, krijgt het team gegevens uit X-pol, het straf- en opsporingsregister, recherchebestanden en het register zware criminaliteit. Incidenteel kan het ook beschikken over gegevens van de Belastingdienst.

Volgens Van Hees is het koppelen van al die informatie monnikenwerk. Politie- en justitie-informatie is nooit geografisch geordend, terwijl het team wel 'gebiedsgericht' werkt. Die strafrechtelijke informatie moet steeds worden omgezet in informatie per perceel en bedrijfspand.

Bekeken wordt welke ondernemer actief is en welke vergunningen er zijn afgegeven of worden aangevraagd. Van Hees: 'We hebben nu een redelijk goed inzicht in de achtergrond van de bedrijven.' Als een ondernemer bekend is in een van de justitieregisters kan dat leiden tot intrekking van vergunningen en extra controles. Ook aarzelt de gemeente, die de meeste grond in Westpoort in bezit heeft, dan niet om bijvoorbeeld bij illegale onderhuur de huurcontracten op te zeggen. Sinds het Meerjarenplan is dit bij enkele tientallen louche ondernemers gebeurd.

Van Hees: 'Zo werpen we een drempel op tegen de komst van nieuwe misdaadondernemers en kunnen we zittende criminele ondernemers het leven flink zuur maken.' Als een deelterrein steeds een concentratie aan criminele meldingen laat zien, kan Van Hees concluderen dat er een grotere actie wenselijk is, zoals in De Heining. Dit wordt dan besloten in een subdriehoek met daarin een gebiedsofficier van Justitie, een politiecommissaris en het hoofd van het Van Traa-team. De driehoek bepaalt wie aan de acties moeten deelnemen.

Verloedering

Tegelijk met de golf aan handhavingsacties wordt jaarlijks zes miljoen euro gestoken in het onderhoud van wegen, het groen en toezicht. Peter van Kaam, hoofd van Westpoortbeheer dat verantwoordelijk is voor een groot deel van de openbare ruimte, laat trots de opgeknapte straten en panden zien. Maar er liggen naar zijn zin nog te veel percelen verouderd en verloederd bij. Het contrast tussen oud en opgeknapt is groot. 'Verloedering trekt criminaliteit aan', is de filosofie van Van Kaam.

Hij huurt een legertje milieuagenten in van de dienst Stadstoezicht, die zeven dagen per week een kat-en-muisspel spelen met vooral vervuilers. Jaarlijks stuiten zijn mensen op maar liefst duizend ton afval, meestal 's nachts gedumpt in de stillere uithoeken of zomaar langs de wegen op het bedrijventerrein. 'Veel bouwresten en daarnaast chemisch afval en afval van XTC-laboratoria.'

Bert van Wijk, hoofd Onderhoud en Beheer en de ogen en oren van de Amsterdamse Haven kent bijna elk bedrijf dat op zijn kades ligt. Terwijl hij zijn auto langs de kades manoeuvreert, gebaart hij druk naar de loodsen. 'Dat terrein was van Imca Vastgoed van Eric de Vlieger. Het was deels gekraakt en krijgt nu weer een havenbestemming, voor de overslag van materialen. Daarginds, dat bedrijf had ook weinig binding met de 'natte haven', dat hebben we uitgekocht en er komt een legaal en commercieel gezond exportbedrijf. Links zie je een onderneming die de erfpacht wil overdragen aan een nieuwe ondernemer. Die moeten we nog controleren.'

Van Wijk doet bij zo'n achtergrondcontrole een beroep op de aanwezige kennis bij het Van Traa-team. 'Zij beschikken over de vertrouwelijke informatie. Die krijgen wij zelf niet te zien, maar ze kunnen ons wel laten weten of een bedrijf in de haak is en of we er wel zaken mee kunnen doen. Hun informatie kan een deel van het verborgene blootleggen. Dat is een grote sprong voorwaarts.'

Leegstaande percelen geeft hij door aan de afdeling vastgoed van het Havenbedrijf, dat dan met gegadigden gaat praten. 'We kunnen selectief zijn, want aan de kades is zelfs al schaarste aan percelen aan het ontstaan.' De groeiende populariteit van het havengebied blijkt ook uit de cijfers. Afgelopen jaren steeg het aantal bedrijven met vijfhonderd naar bijna tweeduizend.

Weerbaar

Van Hees van het Van Traa-team: 'We denken dat we het Havengebied beheersbaar hebben gemaakt. Maar het blijft opletten. De controleacties zijn nu structureel en integraal. Dat het nodig blijft, is wel duidelijk want er worden nog steeds forse delicten geconstateerd.'

Uit een recente enquête onder ondernemers blijkt dat tweederde de veiligheid als voldoende beoordeeld en dat ze dat vooral toeschrijven aan extra politie-inzet in het gebied. Drie jaar geleden moest de hele Westpoort het doen met één buurtagent, onder druk van het Van Traa-team en de ondernemers vond een flinke uitbreiding plaats naar bijna dertig politiemensen nu.

Weliswaar is het aantal aangiften over het hele havengebied met bijna duizend per jaar bijna onverminderd hoog, volgens de politie komt dat door de toegenomen bereidheid van ondernemers om aangifte te doen. Tegelijk sust de politie de ophef over de tien moordzaken waarop ze afgelopen jaren stuitte.

Van Hees heeft daar begrip voor: 'Volgens de politie-informatie die ook bekend is bij ons, gaat het in de meeste gevallen om liquidaties die elders zijn gepleegd, waarna de lijken in het Havengebied zijn gedumpt. Maar dat drukt dan wel weer op de criminaliteitscijfers en het draagt niet bij aan het veiligheidsgevoel onder de ondernemers.'

De legale ondernemers moeten zelf ook weerbaarder worden. Vooral startende ondernemers zonder vermogen zijn kwetsbaar voor crimineel geld. Van Hees: 'Ze gaan dan op zoek naar alternatieve financiering. Dat kan een rijk familielid zijn, maar het kan ook worden aangeboden uit het criminele circuit. Dan krijg je geldstromen waar je maar moeilijk een vinger achter krijgt, bijvoorbeeld witwaspraktijken.'

Cijfers over de omvang van witwassen van crimineel geld in Westpoort via op het oog bonafide bedrijven zijn niet bekend. Informatie daarover is nauwelijks terug te vinden in de gesloten justitiebronnen. Wel heeft Van Hees 'ernstige vermoedens' dat het Havengebied geliefd is bij geldschieters uit het zware criminele milieu. Om dat te ontmoedigen, worden binnenkort huurcontracten van bedrijfspercelen in langdurige erfpachtcontracten omgezet. Banken zien in zo'n overeenkomst meer zekerheid. Met erfpacht als onderpand wordt een startende ondernemer een betrouwbaardere partij en kan hij makkelijker legale financiering krijgen.

Ook wil het Van Traa-team dat ondernemers meer instrumenten krijgen om het risico op vermenging van boven- en onderwereld tegen te gaan. Van Hees: 'Verhuurders van bedrijfsverzamelpanden zouden hun huurders om een verklaring omtrent gedrag kunnen vragen. Rechtspersonen kunnen zo'n verklaring nu al bij Justitie aanvragen, maar dan alleen bij echt grote projecten, zoals aanbestedingen. Dat moet ook mogelijk zijn voor ondernemers bij kleinere overeenkomsten, zoals huurcontracten. Je weet dan als verhuurder met wie je in zee gaat. Het zou helpen als het ministerie daaraan meewerkt.'

Verborgen criminaliteit

Criminoloog Wim Huisman van de Universiteit Leiden volgt de Amsterdamse aanpak van Westpoort met bovengemiddelde belangstelling. Vorig jaar publiceerde hij een uitgebreide evaluatie van de Van Traa-aanpak. 'Het team heeft in het Havengebied een goede informatiepositie op detailniveau, dus per bedrijfspand. Op papier weten ze hoe en door wie een perceel wordt geëxploiteerd.'

Toch heeft de bestuurlijke aanpak volgens Huisman beperkingen. 'Je weet dan welke BV ergens zit en misschien welke BV daar dan weer achter zit. Maar bij de zware, georganiseerde misdaad - in het Havengebied vooral witwassen en drugs- en mensenmokkel - loopt zo'n onderzoek vaak dood bij een buitenlandse rechtspersoon of bij een stroman zonder antecedenten en dan weet je niet wie er achter die papieren werkelijkheid schuil gaat. Dat soort onderzoek vergt grote capaciteit en informatie die zelfs het Van Traa-team met zijn bijzondere bevoegdheden niet kan krijgen.

Het idee is dat je via de publiekrechtelijke weg, met bijvoorbeeld vergunningen en bestemmingsplannen, die harde criminaliteit kunt bestrijden. Maar daarvoor ben je toch weer afhankelijk van de strafrechtelijke informatie. En juist daar schort het een en ander aan. Er moet wel wat in die registers staan, en die gegevenshuishouding is bij politie en justitie vaak niet compleet of actueel. De effectiviteit van de recherche bij het opsporen van witwassen is nog altijd vrij gering en daar is het Van Traa-team wel afhankelijk van.'

Huisman zet ook vraagtekens bij de gedachte dat georganiseerde criminaliteit van bedrijventerreinen wordt gebannen als leefbaarheid en openbare ruimte verbeteren. 'Dat causale verband is niet aangetoond. Je weert er misschien de kleine misdaad mee, dus moet je het vooral doen. Maar dure, goed onderhouden bedrijfspanden zijn misschien wel een extra aantrekkelijk prooi voor witwassers.'

Van de wallen naar de haven

Het Amsterdamse Van Traa-team - vernoemd naar de overleden PvdA-politicus Maarten van Traa - is het wapen dat Amsterdam inzet bij de aanpak in het Westelijk Havengebied. Het Wallenteam, de voorloper van het Van Traa-team, boekte eind jaren negentig al redelijk wat succes in de Amsterdamse rosse buurt. De gedachte is dat zware criminelen de bovenwereld nodig hebben om hun geld wit te wassen, voor het verkrijgen van vergunningen en huurcontracten en om op oog legale activiteiten te ontplooien. De misdaad wordt dan zichtbaar voor de overheid, die na het koppelen van strafrechtelijke, belasting- en justitiedossiers met openbare informatie, zoals uit het Kadaster, het handelsregister, het gemeentelijk vastgoedregistratiesysteem Atlas, de gemeentelijke basisadministratie en vergunningendossiers kan ingrijpen. Anders dan bij toepassing van de Bibob-wet, waar bij vergunningverlening antecedenten worden onderzocht, kan het Van Traa-team dus veel breder en op basis van veel meer bronnen de achtergrond van zittende bedrijven screenen.