Eikenprocessierups is blijvertje

Eerdaags breekt de tijd weer aan dat duizenden Nederlanders het slachtoffer worden van nauwelijks te bestrijden jeukaanvallen. De eikenprocessierups is in een kort tijdsbestek de schrik geworden van menig gemeentebestuur in Limburg en Brabant. De plaag van de eikenprocessierups, het larvestadium van een onbeduidend en kortlevend nachtvlindertje, treft niet zozeer de eik als wel mens en dier. 'Vanaf begin juni vervelt de rups enige malen, waarna ze honderdduizenden brandhaartjes op hun huid ontwikkelen. 

Die kunnen als weerhaakjes in de huid van mens en dier steken en enorm irriteren', weet Leen Moraal van het Wageningse onderzoeksinstituut Alterra als geen ander. In 1991 was hij erbij toen in Hilvarenbeek de eerste eikenprocessierupsen in een nest werden gesignaleerd. De diertjes waren vanuit Frankrijk en België komen opzetten. 'Ik heb twee weken onder de pukkels gezeten', vertelt de insectendeskundige. 'Zelfs na het wassen van mijn kleren, bleven de weerhaakjes irriteren.' 

Vijf jaar later, in 1996 kwam het tot een echte plaag in de zuidelijke provincies. De deelnemers aan de Tour de France, die dat jaar in Den Bosch startte, ondervonden hinder in de vorm van sterk jeukende kuiten. Een slordige honderdduizend mensen meldden zich met klachten bij hun huisarts; tientallen belandden zelfs in het ziekenhuis met klachten aan de longen en zwellingen aan de ogen. 

Afhankelijk van de weersomstandigheden kruipen de rupsen ergens in april uit hun ei en marcheren en masse, als in een processie, vanuit hun nesten in eikenbomen naar de sappige groene eikenblaadjes. Die worden op vele plaatsen kaal gevreten. De vraat zelf lijkt mee te vallen, want een eik kan tegen een stootje, zeggen biologen. Een door rupsen aangetaste eik loopt in juni of juli gemakkelijk nogmaals uit. In de loop van het seizoen wapent de loofboom zich bovendien tegen vraat door bitter looizuur in het blad aan te maken.

Een eik overigens wel degelijk het loodje leggen als gevolg van de activiteiten van de processierups in combinatie met die van twee inheemse plaagdieren. Ook de rups van de wintervlinder kan namelijk bomen totaal kaal vreten, waardoor deze verzwakken. Eikenprachtkevers kunnen vervolgens aldus 'dubbel' aangetaste eiken vellen door gaten te boren in het hout.

Topjaar

Intussen is het zonneklaar dat de eikenprocessierups een blijvertje is. De zachte winters, de lange nazomers en de doorgaans hoge voorjaarstemperaturen maken dat de rups zich steeds verder uitbreidt. 'De klimaatsverandering maakt de verovering van Nederland mogelijk, mede doordat de vele vaderlandse eikenlanen een ware snelweg vormen voor de rups', zegt Moraal. In 2003 stak het insect de Rijn over en inmiddels heeft hij vaste voet aan de grond in Gelderland en Utrecht. Vorig jaar was het andermaal een topjaar voor de rups, die de warme belangstelling geniet van een landelijke expertgroep Eikenprocessierups die recent een 'Leidraad beheersing eikenprocessierups' heeft uitgebracht. Die leidraad maakt onder meer gewag van een stappenplan dat lokale beheerders moeten volgen om de omvang van de plaag binnen de perken te houden. 

Vooral gemeenten in de zuidelijke provincies zijn er dit voorjaar voortvarend mee aan slag gegaan. 'Een beetje te voortvarend', meldt Henk Jans, medisch milieukundige te Breda en voorzitter van de expertgroep. Gemeenten hebben namelijk op grote schaal contracten met loonwerkers afgesloten die in maanmannetjespakken of in drukcabines, niet zelden 's nachts, eikenbomen bespuiten. Ze spuiten met een biologisch middel, BT (Bacillus thuringiensis) genaamd. 'Wanneer de rupsen dat vreten, belanden er gifstoffen in hun maag, en leggen ze uiteindelijk het loodje. Maar het probleem is dat het middel nauwelijks effectief is bij temperaturen onder de vijftien graden en bij veel wind', zegt Jans. 'De koude en winderige eerste helft van mei heeft de werkzaamheid van het middel ernstig belemmerd. En toen het vanaf eind mei warmer werd, was het eigenlijk al te laat. De rupsenpopulatie is dan al zo massaal tot ontwikkeling gekomen dat effectiviteit van BT afneemt. Bovendien hebben de rupsen dan al brandhaartjes.' 

Bovendien is niet goed bekend wat de effecten van het bestrijdingsmiddel BT zijn voor het onwaarschijnlijk hoge aantal van 450 andere insecten die van de eik leven. 'Voor enkele andere, zeldzame vlindersoorten als de bruine eikenpage, het bont dikkopje en bosparelmoervlinder is het middel zeker funest', zegt Arnold van Vliet, milieusysteemanalyticus aan Wageningen Universiteit. Net als Moraal vindt ook Van Vliet dat beheerders eerst in kaart moeten brengen waar zich potentiële probleemgevallen kunnen voordoen. 'Het is een illusie om te denken dat de eikenprocessierups is uit te roeien met spuiten. Er zullen altijd vergeten eikenbossen zijn of bomen in de stadsrand die worden overgeslagen. We zullen moeten accepteren dat het insect er is.'

Het is daarom zaak om met BT te spuiten op plekken waar overlast verwacht kan worden. 'Kampeerplekken, recreatieparken, kinderdagverblijven. Plekken waar kinderen in het gras ravotten of huisdieren rondsnuffelen', somt Van Vliet op. 'Vanaf nu kan iedereen via www.natuurkalender.nl melden waar ze de rups hebben gezien. Via de website zijn de waarnemingen sinds kort via kaarten en grafieken te bekijken. De komende maanden wordt het waarnemingssysteem verder ontwikkeld zodat we gemeentelijke beheerders snel kunnen informeren indien er rupsen zijn waargenomen.' 

Behalve preventief spuiten met BT zijn ook het afbranden en het opzuigen van de rupsennesten twee effectieve methoden die op brandhaarden kunnen worden ingezet. 'Hoewel arbeidsintensief en duur, gebruikt een aantal gemeenten ze als reguliere maatregel', zegt Moraal.

Onderzoek

Misschien komen in het kielzog van de rups ook zijn natuurlijke vijanden naar Nederland. Dan zou een nieuw evenwicht kunnen ontstaan en zullen de plagen mogelijk een geringere omvang krijgen. Van twee sluipwespen is bekend dat ze onder optimale omstandigheden ongeveer veertig procent van de hoeveelheid eikenprocessierupsen kunnen opeten. 

Moraal: 'Dat lijkt veel, maar om een plaag in toom te houden, moet minstens 95 procent worden opgegeten. Ook zijn eigenlijk een poppenrover en een eiparasiet vereist om de rups in een vroegtijdiger stadium aan te pakken.' Moraal vindt dat er nog te weinig kennis is om tot een echt gedegen en duurzame aanpak te ontwikkelen. Hij wil bijvoorbeeld de invloed weten van wegbermen, ondergroei en struiken die bij de eiken staan. 'Er is meer onderzoek nodig om deze vreemdeling beter te leren kennen.' 

Gegeven de 1,4 miljoen euro die gemeenten nu jaarlijks uittrekken voor BT-spuitbeurten en de kosten van tienduizenden huisartsbezoeken, ligt het voor de hand dat het ministerie van Landbouw Natuurbeheer en Voedselkwaliteit (LNV) en het ministerie van Welzijn, Volksgezondheid en Sport (WVS) hiervoor de vijftigduizend euro uittrekken die Moraal zegt nodig te hebben. Volgens een woordvoerder van het ministerie van LNV bekijkt minister Veerman momenteel de financiële mogelijkheden daartoe, 'mogelijk ook met medefinanciering van WVS, IPO en VNG'.

Vreemde beestjes

De eikenprocessierups is één van de vele nieuwkomers die zich als gevolg van de klimaatverandering met succes in Nederland heeft gevestigd. Volgens Alterra doen insecten die als ei overwinteren het beter dan de overwinteraars in larve- of in popvorm. Door de zachte, natte winters hebben de laatsten meer last van schimmels.

Andere nieuwe indringers zijn de roodzwarte dennencicade, een insect dat vanuit Zuid-Europa is opgerukt en aan dennennaalden zuigt waarna ze afvallen. De koningsschildluis is vanuit de VS en Azië overgestoken en produceert kleverige honingdauw die terrassen en auto´s ontsiert. De paardenkastanjemineermot maakt gangetjes in het blad van de paardenkastanje, waardoor dat bruin kleurt. Het oogt weinig fraai, maar de boom slaat zich er wel door heen. Anders ligt dat bij de kastanjebloedingsziekte die een serieuze bedreiging vormt voor het voortbestaan van de kastanjes. Die ziekte wordt niet door een insect veroorzaakt, maar door infectie met een nog onbekend schimmel, virus of bacterie.

Meer informatie: 

www.brabant.nl/eikenprocessierups 

www.gelderland.nl/mkic  (doorklikken naar eikenprocessierups) 

www.vlinderstichting.nl/eikenprocessierups

www.ggd.nl 

www.natuurkalender.nl (voor het doorgeven van waarnemingen) 

www.insectenweb.nl