Bolle ogen volgen je overal. Als je met de kinderen over de Grote Marktstraat naar de Bijenkorf loopt of denkt een anoniem bezoekje te brengen aan de dames van lichte zeden in de Geleenstraat. Camera's zoomen in en uit en draaien ongezien van links naar rechts - 24 uur per dag, 365 dagen in het jaar. In de monitorcentrale van politie Haaglanden is ons alledaagse leven te zien op tientallen videoschermen. Veel gemeenten kijken met grote ogen naar de high tech en de mankracht die hier bijeen zijn gebracht. Vijf medewerkers bekijken live de beelden en bedienen de joysticks waarmee honderden slimme camera's ons op de voet volgen.

Big Brother anno 2007 - beangstigend of geruststellend? De coördinator van de Geïntegreerde Monitorcentrale van de Haagse politie Ron Groot (52) staat voor het schermenmuurtje en zegt: 'Als je als burger niets stouts doet dan zie je er niets van terug. We gaan geen systemen bijhouden van mensen die niets doen. Wat voor belang zou de politie daarbij hebben? We grijpen ook niet in bij alledaagse verkeersovertredingen. Het interesseert ons ook niet of iemand een bordeel bezoekt of wat iemand in een winkel koopt. Wat ons wél interesseert is of je je gedraagt als een potentiële terrorist of als een zakkenroller.'

Twintig procent van de Nederlandse gemeenten zet toezichtcamera's in om de openbare veiligheid te bewaken. In uitgaans- en winkelcentra, op bedrijventerreinen en bij stations, meer in grote dan in kleine gemeenten. Ede bewandelde als eerste stad het pad van het cameratoezicht en is sindsdien een 'bedevaartsoord' voor alle gemeenten die óók met cameratoezicht willen beginnen. De stad begon in december 1998 met het plaatsen van 21 analoge VHS-camera's in en rond het roerige uitgaansgebied van het Museumplein. Geweld, autoinbraken, drugshandel - het was niet leuk meer in Ede. Na de installatie van de camera's nam de veiligheid in het uitgaansgebied toe, zegt het hoofd van de afdeling toezicht van Ede René Guldemond. Inmiddels hangen rond het Museumplein 32 digitale camera's en wordt veel meer live uitgekeken door de politie, in ieder geval op vrijdag- en zaterdagavond.

Live uitkijken met getraind personeel is de sleutel tot succes, luidt de conclusie in Ede. Guldemond: 'Er wordt minder ingebroken in auto's en er is minder vandalisme. Het drugsprobleem verplaatst zich, maar doordat het nu over een groter gebied is uitgesmeerd hebben we een kleiner probleem. Geweldsdelicten nemen door cameratoezicht niet af. Als er drank en pillen in het spel zijn wordt die klap, camera of niet, toch wel uitgedeeld. Maar met de beelden die zijn gemaakt kunnen de daders worden opgespoord en vervolgd. We geven de politie zestig keer per jaar onze videobeelden. Diverse verkrachtingen en mishandelingen zijn op die manier opgelost.'

Draagvlak

Guldemond waakt ervoor cameratoezicht aan andere gemeenten te verkopen als het ei van Columbus. 'Met alleen camera's bereik je niets. Er moet lokaal een goed veiligheidsbeleid zijn. Er moeten afspraken zijn met de horeca, met taxiondernemers, met de politie. Want zij maken op straat de veiligheid.' Als de Edese gemeenteraad het goed vindt, wordt dit jaar ook op donderdagavond live gekeken. Dat zal geen probleem zijn, want het draagvlak voor het cameratoezicht onder de bevolking is groot. 'Ik heb in de zes jaar dat ik hier zit niet één klacht gekregen over een mogelijke inbreuk op de privacy', zegt Guldemond.

Probleem is evenwel dat de meeste burgers helemaal niet weten dat ze in de gaten worden gehouden door toezichtcamera's, zegt Ger Homburg, clusterdirecteur bij het bureau voor beleidsonderzoek Regioplan in Amsterdam dat voor het ministerie van Binnenlandse Zaken cameratoezicht op openbare plaatsen evalueert. Een mooi voorbeeld van die onwetendheid is de schelm die afgelopen november vanuit een telefooncel op het Haagse Stationsplein dacht anoniem een valse bommelding te kunnen doen. Pech. Vanuit de monitorcentrale werd met een camera op de bommelder ingezoomd, waarna hij aan de praat werd gehouden en kon later worden gearresteerd.

Beleidsonderzoeker Homburg en zijn collega Saskia Dekkers constateren in hun eigen evaluatie van het cameratoezicht in 2006 dat de steun voor cameratoezicht onder de bevolking groot is. Ger Homburg: 'Burgers voelen zich onveilig en denken: ik heb niets te verbergen, dus wat zou ik tegen cameratoezicht hebben? Maar ik denk dat de steun lang zo groot niet zou zijn als mensen zouden zien op hoeveel plekken ze bespied worden. Ik vind het zelf beklemmend.'

Deze maand verstuurt Regioplan weer enquêteformulieren naar alle gemeentebesturen voor de evaluatie van het cameratoezicht in 2007. Vergezeld van een klemmend schrijven van minister Remkes aan de gemeenten om te reageren. Van 39 gemeenten ontving Regioplan voor de evaluatie van het cameratoezicht in 2006 geen reactie. Van de 79 gemeenten die meldden cameratoezicht te hanteren, bleken er achttien hun camerasystemen niet te hebben gemeld bij het College Bescherming Persoonsgegevens (CBP). Hoefden ze dat niet omdat ze oudere systemen gebruiken en geen beelden kunnen terugzoeken, wisten ze het niet of wilden ze het niet? Het is ongewis, maar duidelijk is wel dat Den Haag nog steeds niet precies weet waar in Nederland toezichtcamera's hangen.

Duizend camera's

Eén ding weet Den Haag zeker: de stad Den Haag heeft de meeste camera's van alle Nederlandse gemeenten binnen zijn grenzen. In de loop van dit jaar kan de politie uitkijken op meer dan vierhonderd camera's in de grotere Haagse regio. Als de camera's van het openbaar vervoer en de Eerste en Tweede Kamer medio dit jaar aan het politiesysteem worden gekoppeld worden dat er zelfs duizend. Nog niet zoveel als in Engeland, waar één camera drie Britten in de gaten houdt, maar voor Nederland toch behoorlijk veel. Vindt Ron Groot van de Haagse monitorcentrale ook. Hij hanteert een zwaar middel en het komt hem vreemd voor dat niemand hem controleert. 'Een paar jaar geleden hebben we het CBP gevraagd om langs te komen en ze waren tevreden, maar tegenwoordig heeft de waakhond van de privacy daar geen mensen meer voor. Ze kunnen het kennelijk niet meer behappen, maar het CBP is wel de controlerende instantie. Ik wil graag controle, want wie controleert mij nu? Afgezien van de gemeenteraad en de korpsdirectie niemand en dat is raar. Wij laten graag zien wat we doen en hoe we het doen. Aan het CBP, aan de politiek en aan de burgers.'

In augustus van het vorige jaar maakte het CBP bekend niet meer in te gaan op uitgebreide verzoeken om voorlichting over privacykwesties. De werklast was te groot geworden. In oktober verwachtte men de voorlichtingsstop te kunnen opheffen, maar daarover is tot op heden nog geen mededeling op de website van het CBP verschenen. Den Haag heeft dit probleem deels opgelost door met Rotterdam, Amsterdam en Utrecht informatie uit te wisselen.

Harde cijfers tonen volgens de Haagse politie zonneklaar aan dat de veiligheid toeneemt in de gebieden met cameratoezicht. Ook op een criminele hotspot in Amsterdam, de Wallen, is het veiliger geworden na de invoering van cameratoezicht. Op de Wallen en op de Nieuwendijk hangen 31 camera's. Inbraken, autoinbraken, mishandeling en straatroof zijn er volgens een recent onderzoek van de DSP-Groep in Amsterdam sterk gedaald. De daling in het cameragebied is groter dan in het politiedistrict in geheel, waardoor niet gezegd kan worden dat de cameragebieden meeliften op een positieve algemene trend. 'Toch moet je niet de illusie hebben dat je het geweld beteugelt', waarschuwt Ron Groot van de Haagse monitorcentrale. 'De drugshandel verplaatst zich, maar het probleem is wel beter te hanteren omdat je buiten de ring van cameratoezicht meer agenten voor de surveillance kunt inzetten. Je krijgt criminaliteit met cameratoezicht beter in beeld en je kunt sneller ingrijpen. De opsporing en vervolging worden gemakkelijker en het is veel efficiënter.'

Vechtpartij

Ron Groot laat ter illustratie een video-opname zien van een grote vechtpartij in het centrum van Den Haag. Slaan, schoppen en iemand wordt beroofd. Een warboel en veel drank in de man. Groot: 'De video-operator was hier alert en zag dat iemand zich abnormaal gedroeg. Hij zoomde in maar voor hetzelfde geld had hij de camera gedraaid en hadden we niets gezien. Daarom willen we op verzoek van de gemeente Den Haag net als in Groningen in de binnenstad een proef draaien met verschillende agressiedetectiecamera's. Zo'n camera is uitgerust met microfoons en reageert op agressieve stemgeluiden en zoomt daar vervolgens op in. Als er geen video-opnames van deze vechtpartij waren gemaakt, hadden agenten de betrokkenen moeten ondervragen en later op het bureau moeten roepen. Zo'n onderzoek is enorm tijdrovend en of je dan de daders te pakken krijgt? De camera-operators konden onmiddellijk de agenten op straat vertellen wie ze in het publiek moesten hebben. Je ziet die lui kijken. Ik? Hoe kunnen ze dat nou weten! Daders zouden moeten weten dat er camera's hangen, maar slachtoffers ook. Nu hangen er bordjes, het mogen van mij meters hoge plakkaten worden. Als jij wordt beroofd op het Stationsplein, dan wil ik dat je weet dat wij daar waarschijnlijk beelden van hebben.'

Ede en Den Haag zeggen van wel, maar beleidsonderzoeker Ger Homburg van Regioplan betwijfelt of de veiligheid in cameragebieden is toegenomen als gevolg van cameratoezicht. Homburg: 'Men denkt: er is meer toezicht dus het helpt. Dat is een linke gedachte. Je ziet in Amsterdam dat cameratoezicht op de Wallen volgens de evaluatiestudies heel andere effecten heeft op de veiligheid dan het cameratoezicht in Amsterdam-West. Waardoor wordt dat verschil veroorzaakt? Je zou willen dat uit alle evaluaties een duidelijker beeld naar voren komt van de omstandigheden die bepalen of én wanneer cameratoezicht wel of niet werkt. Engeland hangt vol met camera's en inmiddels zijn er ook meta-evaluaties uitgevoerd, maar zelfs daar bestaat onduidelijkheid over de effecten van cameratoezicht. Uit de evaluaties die in Nederland zijn gemaakt, komt absoluut geen eenduidig beeld naar voren en kunnen lang niet altijd goede vergelijkingen worden gemaakt. Een gemeente kan wel zeggen dat het aantal autoinbraken in een uitgaansbuurt is afgenomen, maar landelijk zijn autoinbraken ook afgenomen. Een politiekorps heeft veel aan de beelden van een vechtpartij, maar de vraag is: voorkom je daarmee dat een vechtpartij zich morgen weer voordoet? Je kunt op basis van bestaand onderzoek niet zeggen: het werkt echt. Het gaat bij cameratoezicht meer om het gevoel dan om de feiten.'

Wat zegt de wet

Gemeenten mogen cameratoezicht uitvoeren als dit noodzakelijk is voor de handhaving van de openbare orde. Dit moet wel worden aangetoond met een veiligheidsanalyse. Cameratoezicht door gemeenten heeft zich lang afgespeeld in een wettelijk schemergebied. Gemeenten konden het toezicht onderbrengen bij de Wet bescherming persoonsgegevens (WPB) of bij de Wet Politieregisters (WPOLR). Op 1 februari 2006 trad de Wet cameratoezicht op openbare plaatsen in werking waardoor de Gemeentewet is aangevuld met artikel 151C en artikel 13 van de WPOLR is gewijzigd. Belangrijkste wijziging ten opzichte van de oude regelgeving is dat de opnames langer bewaard mogen blijven en dat de mogelijkheid is verbreed om ze te gebruiken voor opsporing en vervolging. De gemeenteraad kan nu bij verordening de burgemeester de bevoegdheid verlenen niet-verplaatsbare toezichtcamera's te plaatsen. De politie zorgt voor de uitvoering van het toezicht. Het cameratoezicht moet kenbaar worden gemaakt. De met toezichtcamera's gemaakte beelden kunnen worden gebruikt voor opsporing of vervolging. De beelden mogen maximaal vier weken worden bewaard, met uitzondering van de beelden die worden gebruikt door de politie. Cameratoezicht op openbare plaatsen moet bij het College Bescherming Persoonsgegevens worden gemeld, tenzij een gemeente met analoge camera's werkt en de beelden niet langer dan 24 uur worden bewaard.

Rectificatie  (geplaatst in Binnenlands Bestuur 19 januari 2007)

In de reportage over cameratoezicht in Binnenlands Bestuur 2 (12 januari 2007) stond dat het College Bescherming Persoonsgegevens (CBP) ondanks herhaalde verzoeken daartoe, niet in staat was aan te geven wanneer men weer voorlichting over ingewikkelde zaken kan geven. Ook stond in het artikel dat diverse verzoeken om een toelichting op de controlerende rol van het CBP onbeantwoord bleven. 

Beide stellingen zijn niet juist. De verzoeken aan het CBP om op deze vragen antwoorden te geven zijn na telefonische contacten steeds naar verkeerde e-mailadressen gestuurd. In een reactie zegt het CBP te streven naar een structurele bevordering van de naleving van de privacyregels, onder meer door gerichte controles uit te voeren, zo nodig ook bij cameratoezicht. Ook meldt het CBP dat verzoeken om advies sinds 1 oktober weer in overweging worden genomen.