Koninginnedag 2002. Een rustig straatje in de oude binnenstad van Dordrecht. Djinn van Hamersveld rookt op de stoep van zijn ouderlijk huis een joint. Twee agenten slingeren hem op de bon: boete 115 euro. 'Echt belachelijk', blikt de nu eenentwintigjarige filosofiestudent terug. 'Tweehonderd meter verderop was een festival gaande waar veel werd geblowd. Dat werd gedoogd, maar ik ging op de bon.' Wettelijke basis: overtreding van artikel 2.4.11 van de algemene plaatselijke verordening (apv): 'Het is verboden op of aan de weg, op een voor publiek toegankelijke plaats of in een voor publiek toegankelijk gebouw, middelen als bedoeld in de artikelen 2 en 3 van de Opiumwet te gebruiken, toe te dienen, dan wel voorbereidingen daartoe te verrichten of ten behoeve van dat gebruik voorwerpen en/of stoffen voorhanden te hebben.' 

Van Hamersveld laat het op een rechtszaak aankomen en krijgt de boete omlaag tot vijftig euro. 'Maar ik snapte steeds minder van het softdrugsbeleid hier', zegt hij hoofdschuddend. 'De ene keer zei de politie: gooi die joint in het water anders krijg je een boete, de andere keer zeiden ze: ga ergens anders blowen. Ik ging er van uit dat er niks aan de hand was als ik maar geen overlast veroorzaakte.' 

Een misrekening. Op 24 mei 2004 zit de student op een bankje in een park, een reeds uitgemaakte joint in de hand, als de politie hem weer op de bon slingert. Ditmaal is voor de jonge Dordtenaar en zijn familie de maat vol. Djinns moeder - de Dordtse activiste Jehanne Hulsman - en zijn grootvader - emeritus hoogleraar strafrecht en criminologie Louk Hulsman - hebben inmiddels een brief geschreven aan het college van procureurs-generaal. Hoe het nu toch kan dat jongeren in Dordrecht telkens een proces-verbaal krijgen, terwijl de landelijke richtlijn is dat er niet wordt vervolgd bij bezit van minder dan vijf gram softdrugs?

Hellend vlak

Het College vraagt na in Dordrecht welk beleid er op dit punt wordt gevoerd. Het parket in die plaats laat weten dat agenten alléén mogen bekeuren als 'de verbalisant inzichtelijk maakt dat het gebruik van softdrugs op dat moment en op die plaats als hinderlijk wordt ervaren'. 'Dus als een jongen om half tien 's avonds in een verlaten bushokje staat te blowen, is politieoptreden niet zinvol. Als een groepje jongeren op een drukke koopavond echter staat te blowen voor de deur van de Hema, is er wél sprake van overlast', zo licht Birgit Kuster - tot voor kort de verantwoordelijke beleidsmedewerker bij het Dordtse parket - de richtlijnen toe. 

Het OM kreeg die boodschap echter 'maar moeilijk tussen de oren van de dienders', drukt Kuster zich diplomatiek uit. 'We hebben er een heel publiciteitsoffensief aan gewijd, een rondje gemaakt langs alle politiebureaus om nog eens uit te leggen wat de bedoeling is: optreden tegen overlast, niet tegen een jongen die op zaterdagavond met één joint in zijn hand naar Zwijndrecht fietst om uit te gaan.' Van de 115 zaken die op het bordje van het OM belandden, werd meer dan de helft (59 stuks) geseponeerd. 

Ook Djinn van Hamersveld had met rust gelaten moeten worden, oordeelt de rechter die op 16 maart 2005 overgaat tot ontslag van rechtsvervolging. 'Het roken van een joint door verdachte onder de gegeven omstandigheden is niet strafbaar, omdat er geen sprake was van hinder/overlast', aldus het vonnis van 16 maart 2005. Vrienden van Van Hamersveld worden in andere kwesties overigens schuldig verklaard zonder oplegging van straf. Aan het andere uiterste van het strafrechtelijke spectrum legt een rechter in Dordrecht éénmaal zelfs een celstraf op voor overtreding van apv-artikel 2.4.11. 

Jehanne Hulsman, die inmiddels de Stichting Mensenrechten Dordrecht heeft opgericht, krijgt via een inspraakprocedure voor elkaar dat de Dordtse apv medio 2005 wordt aangepast. Nu staat er dat het is verboden 'op een hinderlijke wijze' middelen te gebruiken. Sindsdien zijn 101 mensen bekeurd, zonder dat er tot nu toe 'nieuwe' zaken bij de rechter zijn beland. 'Maar de vermelding dat het een overlastplek betreft, is niet voldoende', zegt parketwoordvoerster Sandra ter Horst. 

'Wat is overlast? Dat is ook voor ons moeilijk te bepalen', zegt Wim Erkelens, woordvoerder van de politie in Dordrecht. 'Ik denk aan situaties waarbij burgers klagen, of waarbij iemand andere mensen lastig valt en dergelijke. Als iemand op het rustigste plekje van Dordrecht een stickie rookt, maakt een proces-verbaal in ieder geval weinig kans en ik geloof dat die lijn onder de dienders hier nu ook wel duidelijk is. Een algemeen blowverbod hebben we hier in ieder geval niet. Al zou dat voor politiemensen wél veel gemakkelijker zijn.' 

Tim Boekhout van Solinge, universitair hoofddocent criminologie bij het Utrechtse Willem Pompe Instituut voor strafrechtwetenschappen, heeft weinig fiducie in de 'nieuwe' Dordtse processen-verbaal. 'Het is immers niet aan een politieman om te bepalen wat overlast is. Dan begeef je je op een hellend vlak. Juridisch gezien is er pas sprake van overlast als er een burger is die klaagt.'

Oreganothee

Op de bovenverdieping van het Justitiekantoor in Venlo walmt de marihuanageur de bezoeker tegemoet. Politiemensen brengen in beslag genomen softdrugs in kaart. Familiezakken hennep en dikke plakken hash liggen her en der op de bureaus. Gerrit Vervoort, leider van het straatteam van het drugsoverlast-project Hektor, bladert door het vonnis van de rechtbank in Dordrecht. 'Dit kende ik nog niet. Volgens mij is wat we hier doen niet in strijd met enige regelgeving. Maar als dat wel zo is, moeten we de zaken uiteraard aanpassen.' 

Die kans lijkt geenszins denkbeeldig. De Venlose apv-bepaling over drugsgebruik is woordelijk dezelfde als de oude bepaling in Dordrecht. Het drugsgebruik als zodanig is strafbaar gesteld; geen woord over 'hinderlijk gebruik'. 

Formeel heeft ook het door Duitse drugstoeristen geplaagde Venlo geen algeheel blowverbod. In de praktijk treedt de politie echter wel als zodanig op. 'Een stickie roken in het openbaar, buiten de gedoogde coffeeshops, mag hier niet. Echt nergens in het centrum. We hanteren een strikte nuloptie. We bekeuren echt alles', aldus Vervoort. 

Gedoogbeleid tot vijf gram of niet: wie in Venlo wordt betrapt op het bezit van softdrugs, moet het spul inleveren. Doet de betrokkene vrijwillig afstand, dan is de zaak afgedaan. Weigert hij dat, dan volgt een proces-verbaal op grond van de Opiumwet. Maar daar blijft het niet bij in de Noord-Limburgse grensstad. 'Iemand is hier al strafbaar als hij een joint rolt. Zo'n stickie maak je immers niet om hem in je zak te steken, maar om op te roken. Dat is dus verboden volgens de apv', zegt politieman Vervoort.

Zelfs wie helemaal geen softdrugs bij zich heeft, kan door de politie op de bon worden geslingerd. Sinds enige tijd worden in Venlo verbalen uitgedeeld wegens de verkoop van oregano-thee, veelal aan Duitsers die denken dat ze marihuana aanschaffen. 'In de apv staat dat de verkoop van softdrugs én daarop gelijkende waar strafbaar is', zegt Vervoort nuchter.

'Bovendien hebben die verkopers geen ventvergunning. We hebben nog met justitie overlegd of we dat soort praktijken moesten aanpakken op grond van bedrog. Het OM hield het liever op de apv, dat is makkelijker bewijsbaar en de boete is even hoog.' Op basis van deze redenering zijn er in Venlo al mensen vervolgd voor de verkoop van op hasj lijkende repen chocola en compacte, als hennep ogende baaltjes hooi. Of het allemaal juridisch houdbaar is? 'Het is allemaal strafbaar op grond van de apv en daarin staat niks over overlast. Tot nog toe is ook nog niemand door de rechter vrijgesproken.'

Plaatselijke verschillen

Jan Brouwer, hoogleraar algemene rechtswetenschap in Groningen en specialist op het terrein van openbare-orderecht, heeft zijn twijfels als hem de situatie in de Limburgse gemeente wordt voorgelegd. 'Ik ben er niet zeker van dat de Venlose verordening standhoudt als iemand naar de rechter stapt', denkt hij. Cruciaal is het feit dat de Venlose verordening - net als de oude apv van Dordrecht - niet rept over 'hinderlijk' gebruik van softdrugs. 

Brouwer: 'Dat woordje hinderlijk moet echt in de delictomschrijving staan. Het gevolg is dan wel dat je elke keer opnieuw moet bewijzen dat er sprake is van hinder. En dat is heel lastig', beseft de rechtsgeleerde. 'Ongelofelijk wat er in Venlo allemaal gebeurt. Het zullen wel allemaal Duitsers zijn die worden bekeurd. Die gaan in Nederland natuurlijk niet procederen over iets wat ze in eigen land niet mogen', reageert André Beckers, Zuid-Limburgs advocaat gespecialiseerd in softdrugszaken. 

Volgens Beckers wordt de apv in tal van gemeenten gebruikt om het gedoogbeleid van het openbaar ministerie te omzeilen. 'Er ontstaan dus enorme plaatselijke verschillen, in de ene gemeente ga je op de bon, in de andere niet, terwijl je volgens de landelijke regels gewoon vijf gram bij je mag hebben. Overigens zijn in veel apv's de coffeeshops niet uitgezonderd, dus je zou daar feitelijk dan óók niet mogen blowen.' 

Hij pleit er voor dat op dit soort gronden bekeurde burgers vaker naar de rechter stappen om de apv te laten toetsen, iets wat rechters ook uit zichzelf ('ambtshalve') kunnen doen. 'Want het schiet door in Nederland, softdrugsgebruik wordt steeds vaker gedemoniseerd.' In de binnenstad van Venlo voetballen een paar jonge mannen op straat. 'Kijk', zegt politieman Vervoort, 'dat zijn bekende dealertjes. Wist je dat we die jongens soms zelfs hun voetbal afpakken? Het kan allemaal, op grond van de apv', verzekert hij. 'Of is het toch het wetboek van strafrecht?' Juridisch medewerker Jos Vincken van de gemeente Venlo glimlacht als hij het hoort. 'Voetballen strafbaar volgens de apv? Dat lijkt me stug.' 

Op zijn werkkamer met uitzicht over de Maas schetst de auteur van de Venlose verordening de totstandkoming van een apv en de algemene grenzen waarbinnen zo'n verordening dient te blijven. 'Laten we eerlijk zijn: vaak roept een raadslid wat en dan wordt daarover iets opgenomen in de apv, of het nu effectief is of niet. Door de bank genomen weet een gemeenteraad echt niet wat al die artikelen in de apv precies behelzen.' 

Een gebod of verbod moet echter altijd een gemeentelijk belang dienen (de 'benedengrens') en mag niet in strijd zijn met hogere regelgeving (de 'bovengrens'). Vincken: 'Je mag niet zomaar ingrijpen in het privé-domein als het openbaar belang helemaal niet wordt geschaad. Een verbod op het dragen van sportschoenen houdt dus geen stand.' Een rechter zal zo'n bepaling dan 'onverbindend' verklaren en dan is het 'einde oefening', aldus Vincken. 

Die weg had de rechter in Dordrecht volgens hem dus ook moeten kiezen toen hij constateerde dat er geen sprake was van hinder, iets wat het Dordtse OM wel als eis stelt. Dat is volgens Vincken ook het verschil met de Venlose situatie. 'Wij bekeuren álle gebruik van softdrugs. In Dordrecht deden ze het soms wel, soms niet, afhankelijk van de vraag of er hinder is. Maar hoe bepaal je dat dan?'

Mooie vondst

Henk van Waveren, stadsdeelvoorzitter van het Amsterdamse stadsdeel De Baarsjes, schildert de gang van zaken in zijn wijk. 'We hebben hier vijf coffeeshops in één straat, waar jongeren uit heel Amsterdam-West hun waren komen halen. Ze zijn vaak te jong om in een coffeeshop te mogen roken, thuis mag het ook niet, dus doen ze het op straat, dat wil zeggen in portieken. Dat leidt tot discussies met bewoners, het lastigvallen van voorbijgangers, het urineren tegen gevels, kortom, het is een enorme bron van ergernis, al jaren.' De bestaande juridische middelen voldeden niet, zo leerde de ervaring. 'We kunnen schreeuwen op straat, wildplassen en hangen in portieken afzonderlijk wel aanpakken, maar de werkelijke oorzaak van de overlastproblematiek kunnen we met de bestaande apv niet te lijf. Die jongens zijn streetwise, als ze worden weggestuurd uit een portiek blijven ze er doodleuk vóór staan. Dan krijg je dus zo'n kat-en-muisspelletje. Het draait dan om de vraag: is de overheid gekke Henkie of niet?', vraagt Van Waveren zich retorisch af. 

Zo ontstond de roep om een algeheel blowverbod. 'Maar de officier van justitie trapte - gelukkig - op de rem', aldus Van Waveren. 'Hij zei: hou het proportioneel. Je hoeft geen blowverbod af te kondigen voor het hele stadsdeel. Wijs een beperkt gebied aan waar aantoonbaar, daadwerkelijk overlast is en stel dáár zo'n verbod in.' De Baarsjes heeft de centrale stad gevraagd het juridische kader voor die constructie te scheppen. Burgemeester Cohen en vervolgens ook de Amsterdamse raad gingen ondanks aanvankelijke huiver - 'er zijn toch wel genoeg bepalingen?' - overstag. De bestaande apv-bepaling over 'hinderlijk drankgebruik' wordt nu - in eerste instantie voor een jaar - uitgebreid met de zinsnede: 'Het is verboden op door Burgemeester en Wethouders aangewezen wegen of weggedeelten softdrugs te gebruiken of openlijk voorhanden te hebben.' 

De bevoegdheid gebieden aan te wijzen wordt gedelegeerd naar de stadsdelen, die daarover overleg voeren met de subdriehoeken (politie, justitie en bestuur) van het district. Kortom: een blowverbod analoog aan de al langer bestaande alcoholverboden die vooral zijn bedoeld om dronken zwervers van bepaalde plekken te weren. 'Een mooie vondst', oordeelt hoogleraar Brouwer. 'Op het randje, maar strafrechtelijk gezien kan het volgens mij net. Als het bestuur zegt: op die plek is het gebruik per definitie hinderlijk, dan hoef je niet per keer aan te tonen dat er sprake is van overlast. Dat is een enorme dienst aan het OM.' Met de identieke alcoholverboden heeft De Baarsjes louter goede ervaringen. Stadsdeelvoorzitter Van Waveren: 'In drie jaar tijd zijn op grond van die alcoholverboden 71 processen-verbaal uitgedeeld. De laatste maanden echter helemaal niks meer. Het middel heeft zich bewezen, die strijd is gewonnen.' Nu is het tijd voor de War on Joints.