Eigen kracht conferenties komen in essentie neer op het - onder begeleiding van een onafhankelijke eigen kracht coördinator - activeren van een sociaal netwerk rondom een problematische gezinssituatie gericht op het zoveel mogelijk op eigen kracht oplossen van de problemen door het sociale netwerk. Vaak is zo'n sociaal netwerk al (passief) aanwezig, soms moet het eerst tot stand worden gebracht met behulp van de eigen kracht coördinator.

Een eigen kracht conferentie verloopt in essentie als volgt. Onder leiding van de eigen kracht coördinator stellen betrokken hulpverlenersinstanties zich voor en geven ze aan wat ze voor het gezin kunnen betekenen. Tevens wordt het doel van de EKC toegelicht en worden de grenzen aangegeven waarbinnen geopereerd moet worden (bijvoorbeeld als sprake is van een ondertoezichtsstelling). In essentie gaat het om het opstellen van een plan van aanpak om het gezin te helpen de problemen zelf op te lossen. Daarna trekken de professionals en de EKC coördinator zich terug en gaat het sociale netwerk (familie, buren, vrienden, vertrouwenspersonen, etc) aan de slag met het opstellen van een plan van aanpak. Daarbij wordt ook onderzocht welke bijdrage het sociale netwerk kan leveren aan het oplossen van de problematiek van het gezin. Dat kan gaan over het helpen bij de administratie, oppassen op de kinderen, huiswerkbegeleiding etc. Simpele zaken die wel essentieel zijn om enige basisorde te scheppen in de vaak chaotische gezinssituaties. Een basisorde die ook noodzakelijk is om de voorwaarden te scheppen waaronder professionele hulp effectief ingezet kan worden. In het plan van aanpak formuleert het sociale netwerk ook zelf de hulpvraag aan de professionale instanties. Nadat het concept plan van aanpak gereed is worden de professionals weer uitgenodigd om kennis te nemen van het plan en worden de puntjes op de i gezet onder leiding van de EKC coördinator. Vervolgens worden afspraken gemaakt over de uitvoering van het plan en de inzet van professionele hulp. In vervolgbijeenkomsten wordt de voortgang gemonitored.

Uit alle onderzoeken blijkt dat dat de EKC's zeer effectief zijn. De kosten zijn relatief laag (enkele duizenden euro's voor de inzet van de coördinator, zaalhuur en catering), in circa 90% van de gevallen blijkt de kwaliteit van het plan in de ogen van professionals even goed of beter dan wat zij zelf in gedachte hadden. En in de overgrote meerderheid van de gevallen leidt het plan ook tot daadwerkelijk oplossen of tenminste beheersen van de gezinsproblematiek en wordt verdere escalatie naar meer vergaande vormen van zorg voorkomen.

De oplossing lijkt simpel. We moeten veel vroegtijdiger en veel massaler dan nu in Nederland gebeurd EKC's inzetten. Feitelijk zou dit de standaard interventie moeten zijn bij zowel beginnende als meer ernstige gezinsproblematiek. Liever nog voordat Bureau Jeugdzorg betrokken is maar het is ook een prima instrument om door Bureau Jeugdzorg zelf te laten inzetten. De inzet van EKC's in Nederland neemt wel toe, maar van een massale inzet is nog bij lange na geen sprake. De vraag is natuurlijk waar dit door komt. Is sprake van een bedreiging voor de institutionele belangen van de professionele zorgaanbieders? Is sprake van een te betuttelende houding van politiek en professionals? Is de politiek onvoldoende bereid om een stevige (maar relatief goedkope) financiële investering in preventie te doen omdat ze pas in actie komt bij uit de hand gelopen problemen waaronder overlast, voortijdig schoolverlaten en criminaliteit? Wie zal het zeggen. In Nieuw Zeeland hebben ze dit probleem al in de jaren tachtig opgelost door het inzetten van EKC's (Family Group Conferences) wettelijk verplicht te maken. In Nieuw Zeeland is de rechter verplicht om eerst een EKC op te leggen alvorens tot verdergaande maatregelen te beslissen (die vervolgens maar in 10% van de gevallen noodzakelijk blijken!).

Gezien de veel te langzame opkomst van EKC's in Nederland valt er veel te zeggen om ook in Nederland zo'n wettelijke verplichting te realiseren. Maar dan zijn we wel weer een paar jaar verder. De snellere weg is een massale investeringsimpuls waarbij alle gezinnen in (beginnende) problemen een EKC krijgen aangeboden. Het enige dat hiervoor nodig is is politiek leiderschap en de bereidheid om enig geduld op te brengen ten aanzien van de terugverdieneffecten op de wat langere termijn. Vandaag investeren in EKC's leidt immers niet direct al tot besparingen op duurdere zorg al lijken sommige politici dit wel (wishfull) te denken. Het op korte termijn verleggen van financieringstromen van duurdere zorg naar EKC's is dan ook niet de oplossing. Dan laten we de meest zware gevallen in de kou staan. De kost gaat voro de baat uit. De provincie Overijssel lijkt dit pad op te gaan en verdient daarvoor alle lof. Ook de gemeente Amsterdam doet al veel met EKC's al moet het huidige aantal van enkele honderden per jaar wat mij betreft zo snel mogelijk naar enkele duizenden per jaar.

Om de massale invoering van EKC's succesvol te laten zijn is zeker ook nog een mentaliteitsverandering nodig onder professionals waaronder die van de Bureaus Jeugdzorg. Een vaak gehoord bezwaar is dat de ouders niet willen meewerken en dat het dan geen zin heeft. Het antwoord van de eerder genoemde Mike Doolan op dat bezwaar is simpel. "Go beyond the parents". De ouders wordt in het belang van de in hun veilige ontwikkeling bedreigde kinderen uiteraard gevraagd om mee te doen. Maar als ze weigeren mag dat niet leiden tot het niet door laten gaan van de EKC. Dan maar zonder de ouders. Het gaat immers om de kinderen, die staan centraal. De ervaring in Nieuw Zeeland leert overigens dat uiteindelijk 90% van de ouders die eerst niet mee wilden werken alsnog aanschuiven en vervolgens  gedurende de EKC alsnog enthousiast gaan meewerken. Een mooi voorbeeld van "though love" ofwel dwingen tot vrijwillig meewerken.

Zelfs in situaties waarin ouders niet in staat zijn hun opvoedtaak te vervullen leiden EKC's tot positieve resultaten en afspraken over welke rol deze onmachtige ouders toch nog kunnen spelen bij het veilig opgroeien van hun kinderen. Vandaar ook dat de Bureaus Jeugdzorg een cruciale rol spelen bij de massale invoering van EKC's. Zij beschikken immers over het drang en dwang instrumentarium dat nodig is om onmachtige ouders te bewegen tot medewerking. Ik ben er van overtuigd dat het (dreigen met) ondertoezichstelling en/of uithuisplaatsing er toe kan bijdragen ouders te bewegen tot meewerken aan EKC's en dat het succes van die EKC's er toe zal leiden dat uiteindelijk geen OTS of UHP nodig is of dat een al opgelegde OTS of UHP korter kan duren dan nu het geval is.

De effectiviteit van EKC's heeft zich over de hele wereld al tientallen jaren bewezen. Het is tegen die achtergrond eigenlijk onbegrijpelijk dat er in Nederland nog slechts op relatief kleine schaal gebruik van wordt gemaakt. Kortom, regering regeer, provinciaal en stadsbestuur bestuur! De Bureaus Jeugzorg zullen van harte meewerken aan het langs deze weg fors minder nodig maken van hun eigen werk in het belang van de meest kwestbare kinderen in ons land.