Srebrenica
11 juli 2010: finale WK Voetbal en herdenking van de val van het stadje Srebrenica in Bosnië, vijftien jaar geleden. Ter ere van die laatste gebeurtenis heeft advocate Liesbeth Zegveld namens de nabestaanden van de slachtoffers in Srebrenica aangifte gedaan van genocide en oorlogsmisdrijven. Tegen drie Nederlandse militairen die leiding gaven aan het bataljon Dutchbatters.
De feiten zijn inmiddels genoegzaam bekend: de Servische soldaten trokken in juli 1995 het gebied rond Srebrenica binnen. Duizenden Moslimbewoners gingen op de vlucht. De Nederlandse soldaten die hen moesten beschermen, waren te licht bewapend en konden niet op tegen de Servische tanks. De ‘luchtsteun’ (lees: bombardementen door straaljagers) van de Verenigde Naties, die de tanks had kunnen tegenhouden, werd wel beloofd, maar niet uitgevoerd. De Serviërs veroverden het gebied en organiseerden de executie van de Bosnische mannen. Het bezorgde de overlevenden en de Nederlandse soldaten een diep trauma.
De verslagenheid in Nederland was groot, en schuldgevoel en woede struikelden over elkaar heen in de publieke opinie. Omdat Nederland niet goed wist of het mogelijk was geweest de verovering van Srebrenica en de afslachting van de Bosnische mannen te voorkomen, gaf Wim Kok, die toen minister president was, het NIOD de opdracht een nauwgezette studie te verrichten naar wat er was gebeurd.
Die studie werd in april 2002 gepubliceerd. En ondanks de grote hoeveelheid bronnen die zijn geraadpleegd, bleef de NIOD-studie gaten vertonen. Zo weigerde de opperbevelhebber van de VN, de Franse generaal Janvier, zijn medewerking aan het onderzoek. En ook is de Servische kant van het verhaal onderbelicht in die studie. Logisch, want de hoofdrolspelers aan Servische kant, generaal Mladic en de politicus Karadzic waren toen voortvluchtig en onvindbaar.
Het NIOD-onderzoek is daarom van beperkte waarde.
Het NIOD-onderzoek legt de verantwoordelijkheid van de massamoord bij de Bosnische Serviërs. NRC handelsblad in 2002: ‘De centrale rol van generaal Ratko Mladic is ,,onmiskenbaar" en ,,niet aan twijfel onderhevig". De aanval van het Bosnisch-Servische leger (…) kwam voor alle andere betrokken partijen ,,volkomen onverwacht. Ook de inlichtingendiensten hadden er geen enkele informatie over verworven", aldus het NIOD. ,,De val van Srebrenica was daardoor mede een falen van de militaire intelligence", hetgeen Nederland (…) kan worden verweten.’
Nederland heeft fouten gemaakt, zo is de conclusie, net zoals de VN. Lijkt me niet raar, in een oorlogsituatie. Om de Nederlandse soldaten dan maar aan te klagen voor genocide, zoals nu is gebeurd, gaat natuurlijk te ver. Want de Nederlandse soldaten hebben die genocide niet georganiseerd, noch hebben ze er aan mee willen werken.
Wel raar is dat de minister president Kok besloot af te treden om ‘politieke medeverantwoordelijkheid’ te erkennen.
Dat je erkent dat je fouten hebt gemaakt is prima. Dat je daarom aftreedt, wekt bij mij bevreemding. Als ik een fout maak ga ik die proberen te herstellen. Onderzoek ik waar de schade is aangericht door mijn fouten. Doe ik voorstellen om die schade zo mogelijk te herstellen. Of probeer ik ieder geval de pijn die is veroorzaakt door mijn fouten te verzachten.
Wim Kok besloot anders. Hij trad af. En vluchtte daarmee voor zijn verantwoordelijkheid. Hij kon de vermoorde mannen niet meer tot leven wekken. Noch de trauma’s van de achterblijvers wegnemen. Of de gevoelens van schuld en onmacht bij de Nederlandse soldaten laten verdwijnen.
Maar het zou van grote waarde zijn geweest als hij tussen de mensen was gaan staan, met hen in gesprek was geraakt. Dat zou geholpen hebben, al was het maar op een soort spiritueel niveau. Een minister president is ook een beetje de ‘vader’ van zijn onderdanen. En zelfs als hij de schade niet kan herstellen, kan hij wel een troostend woord spreken, mededogen uitdragen en de getraumatiseerden helpen bij het vinden van een weg naar de toekomst.
Maar niets van dat alles. Kok trad af en dacht daarmee een daad te hebben gesteld. Politiek gezien zou je kunnen zeggen dat dit heeft gewerkt. De aangifte wegens genocide richt zich nu op de Dutchbatters. En de politiek blijft verschoond van dit soort onzinnige klachten.
Ik zie het aftreden van Kok toch meer als daad van verraad. Verraad aan de Nederlandse soldaten en aan de Bosnische nabestaanden die nog steeds het hoofdstuk Srebrenica niet hebben afgesloten.
Paul Lensink
De verslagenheid in Nederland was groot, en schuldgevoel en woede struikelden over elkaar heen in de publieke opinie. Omdat Nederland niet goed wist of het mogelijk was geweest de verovering van Srebrenica en de afslachting van de Bosnische mannen te voorkomen, gaf Wim Kok, die toen minister president was, het NIOD de opdracht een nauwgezette studie te verrichten naar wat er was gebeurd.
Die studie werd in april 2002 gepubliceerd. En ondanks de grote hoeveelheid bronnen die zijn geraadpleegd, bleef de NIOD-studie gaten vertonen. Zo weigerde de opperbevelhebber van de VN, de Franse generaal Janvier, zijn medewerking aan het onderzoek. En ook is de Servische kant van het verhaal onderbelicht in die studie. Logisch, want de hoofdrolspelers aan Servische kant, generaal Mladic en de politicus Karadzic waren toen voortvluchtig en onvindbaar.
Het NIOD-onderzoek is daarom van beperkte waarde.
Het NIOD-onderzoek legt de verantwoordelijkheid van de massamoord bij de Bosnische Serviërs. NRC handelsblad in 2002: ‘De centrale rol van generaal Ratko Mladic is ,,onmiskenbaar" en ,,niet aan twijfel onderhevig". De aanval van het Bosnisch-Servische leger (…) kwam voor alle andere betrokken partijen ,,volkomen onverwacht. Ook de inlichtingendiensten hadden er geen enkele informatie over verworven", aldus het NIOD. ,,De val van Srebrenica was daardoor mede een falen van de militaire intelligence", hetgeen Nederland (…) kan worden verweten.’
Nederland heeft fouten gemaakt, zo is de conclusie, net zoals de VN. Lijkt me niet raar, in een oorlogsituatie. Om de Nederlandse soldaten dan maar aan te klagen voor genocide, zoals nu is gebeurd, gaat natuurlijk te ver. Want de Nederlandse soldaten hebben die genocide niet georganiseerd, noch hebben ze er aan mee willen werken.
Wel raar is dat de minister president Kok besloot af te treden om ‘politieke medeverantwoordelijkheid’ te erkennen.
Dat je erkent dat je fouten hebt gemaakt is prima. Dat je daarom aftreedt, wekt bij mij bevreemding. Als ik een fout maak ga ik die proberen te herstellen. Onderzoek ik waar de schade is aangericht door mijn fouten. Doe ik voorstellen om die schade zo mogelijk te herstellen. Of probeer ik ieder geval de pijn die is veroorzaakt door mijn fouten te verzachten.
Wim Kok besloot anders. Hij trad af. En vluchtte daarmee voor zijn verantwoordelijkheid. Hij kon de vermoorde mannen niet meer tot leven wekken. Noch de trauma’s van de achterblijvers wegnemen. Of de gevoelens van schuld en onmacht bij de Nederlandse soldaten laten verdwijnen.
Maar het zou van grote waarde zijn geweest als hij tussen de mensen was gaan staan, met hen in gesprek was geraakt. Dat zou geholpen hebben, al was het maar op een soort spiritueel niveau. Een minister president is ook een beetje de ‘vader’ van zijn onderdanen. En zelfs als hij de schade niet kan herstellen, kan hij wel een troostend woord spreken, mededogen uitdragen en de getraumatiseerden helpen bij het vinden van een weg naar de toekomst.
Maar niets van dat alles. Kok trad af en dacht daarmee een daad te hebben gesteld. Politiek gezien zou je kunnen zeggen dat dit heeft gewerkt. De aangifte wegens genocide richt zich nu op de Dutchbatters. En de politiek blijft verschoond van dit soort onzinnige klachten.
Ik zie het aftreden van Kok toch meer als daad van verraad. Verraad aan de Nederlandse soldaten en aan de Bosnische nabestaanden die nog steeds het hoofdstuk Srebrenica niet hebben afgesloten.
Paul Lensink
Reactie op dit bericht
Ik heb alle respect voor de overvolle agenda van de minister. Maar ook binnen de beperkte duur van zijn verblijf in Bosnië was meer mogelijk geweest. Hij vloog zaterdag 10 juli naar Sarajevo, had daar in de ochtend nog overleg met Nederlandse militairen op Butmir (legerkamp bij Sarajevo), ging toen met helicopter heen en weer naar Srebrenica. Het lijkt meer een kwestie van politiek en politieke keuzen, dan van time management. Mocht ik het fout hebben: natuurlijk kan de minister alsnog de handreiking maken door binnenkort nog een keer naar Srebrenica af te reizen of een delegatie overlevenden uit te nodigen!
Naast zijn 'eigen' portefeuille heeft hij in de afgelopen periode zowel WWI als zaken die tot zijn ontslag staatssecretaris De Vries uitvoerden, in zijn takenpakket gekregen. Van Middelkoop zal, naar ik zo inschat, toch zo'n slordige 100 uur per week aan het werk zijn, maar heeft daarbij dus wel oog voor wat van belang is, zoals zijn aanwezigheid bij de herdenking. Leg zijn aanwezigheid dus uit als positief, in plaats van deze te kritiseren over de duur er van!
Lensink kritiseert terecht de opstelling van Kok, die overigens niet vanwege Nederlandse fouten maar vanwege het falen van de internationale gemeenschap het ontslag van zijn kabinet indiende. Een stap die ook bij wijze van spreken gezet had kunnen worden door de regering van Senegal! En inderdaad, Kok heeft het gesprek met de nabestaanden en overlevenden nooit willen voeren. Zelfs groepjes Dutchbatters, met steun van Herinneringscentrum Kamp Westerbork en IKV Pax Christi, zijn zulke gesprekken wel gaan voeren, de afgelopen jaren. Een moeilijke en moedige stap. Eimert van Middelkoop, demissionair minister van Defensie, was er gisteren bij, in Srebrenica. Dat wil zeggen: hij was er even bij. Nog tijdens de toespraken, dus vóór de feitelijke begrafenis van de 775 geïdentificeerde stoffelijke overschotten, moest hij al weer weg... Bij vertrek sprak hij nog vijf minuten met enkele van de aanwezige Dutchbatters. Dat is goed, maar had hij niet ook een fatsoenlijk gesprek moeten voeren met de overlevenden? Natuurlijk had hij dat moeten doen! Nee, alle politieke uitspraken - van Kok, van Van Middelkoop gisteren ("als het gaat om excuses aanbieden, zouden dat de VN moeten zijn, niet Nederland") tonen aan dat ons kleine land, groot voorvechter van vrede en internationaal recht, zich nog steeds in de state of denial bevindt. Zonder gesprek met de overlevenden, waarbij we vooral zullen moeten luisteren en goed ontwikkelde apologetische reflexen zullen moeten onderdrukken, zal 'Srebrenica' ons blijven achtervolgen.
Wat betreft de aanklacht tegen de militaire leiding van Dutchbat, concludeer ik dat Lensink de aangifte van strafbare feiten niet hebt gelezen. De aangifte stelt dat de militaire leiding personen op 13 juli van de compound heeft gestuurd, in de handen van de Bosnische Serviërs, in de wetenschap dat de kans groot was dat zij vermoord zouden worden. "Voor deelneming aan genocide is niet vereist dat Karremans, Franken en Oosterveen de genocidale intentie van de Bosnische Serviërs deelden. Voldoende is dat zij zich bewust waren van de aanstaande genocide." Ik ben geen jurist en ga zeker niet op de plek van de rechter zitten, maar ik zou de aangfite geen "onzinnige klacht" noemen! De eerste gesprekken van nabestaanden met Nederlandse rechtsgeleerden en advocaten dateren van het najaar van 1999. Ik heb die eerste gesprekken toen zelf, op verzoek van de nabestaanden, georganiseerd. Voor mij staat vast, en daar zijn Lensink en ik het waarschijnlijk over eens, dat de nu lopende juridische procedures voorkomen hadden kunnen worden als de politiek anders, beter, op de verlangens van de nabestaanden en overlevenden had gereageerd. Jan Pronk zie het gistermiddag bij de Nationale Srebrenicaherdenking in Den Haag: stilzwijgen en negeren, en dat van bovenaf afdwingen, brengt schade toe. Aan de overlevenden en aan de Dutchbatters. "Schade ook aan Nederland, dat na de oorlogen in Indonesië en Irak internationaal toch al bekend staat als een land waarin het moeilijk is rekenschap af te leggen." (zie voor zijn toespraak, die van de Bosnische ambassadeur en de lijst van 775 namen www.ikvpaxchristi.nl).
Tot slot: het gaat in Srebrenica niet alleen om waarheid en gerechtigheid. Er wordt ook gewerkt aan (vrijwillige) terugkeer van vluchtelingen en herstel van interetnische relaties. In dat kader zijn al vele jaren terug de gemeenten Heumen en Winschoten (nu Oldambt) een samenwerkingsrelatie aangegaan met Srebrenica, op verzoek en met steun van IKV Pax Christi. De burgemeesters en diverse raadsleden van deze twee gemeenten hebben gisteren de herdenking in Srebrenica bijgewoond. Zij zijn er, anders dan minister Van Middelkoop, de hele dag gebleven.
Dion van den Berg
IKV Pax Christi
Vandenberg@ikvpaxchristi.nl