Als de jaarwisseling in Zuid-Holland Zuid in de soep was gelopen, had het niet gelegen aan de multidisciplinaire draaiboeken. Talloze werden er geproduceerd om de jaarwisseling in goede banen te leiden. Afgestemd en centraal en decentraal besproken met alle actoren in veiligheids- en gemeenteland.

‘Want de tijd dat oud en nieuw een feestje van de politie was, is voorbij. Wij treden als politie op met een staf voor grootschalig en bijzonder optreden, maar het kan niet zo zijn dat de inspanning alleen van de politie komt’, zegt de chef van de Divisie Uitvoeringsondersteuning in Zuid-Holland Zuid Peter Homminga. ‘We kunnen de ellende alleen maar beteugelen als politie, brandweer, ambulancediensten en gemeenten en hun diensten intensief samenwerken. Dan nog kan het fout gaan, maar dan weten we in ieder geval hoe we elkaar snel kunnen bereiken en wie wat doet.’

Homminga zwaait als politiecommandant de scepter over de oud en nieuw-operatie vanuit de meldkamer aan het Oranjepark in Dordrecht. De mannen en vrouwen achter de talloze monitoren in de Gemeenschappelijke Meldcentrale bedienen, vrij uniek, politie, brandweer en ambulancediensten. Professionele rust, maar Homminga’s rechterhand, chef ordehandhaving Nico Slikboer, maakt zich ook zorgen. ‘Zijn we scherp genoeg geweest? Vanmiddag kreeg ik slechte signalen. Je probeert dat te herstellen, maar toch. Het frustrerende is dat wij met zwart spelen en dus altijd reageren.’

Slikboers vrees lijkt even bewaarheid te worden als de ME om half elf wordt geprepareerd voor inzet in Gorinchem, waar dertig met bivakmutsen uitgedoste - volgens de politie Marokkaanse - oproerkraaiers met molotovcoctails zouden gooien en een auto in brand steken. De ME wordt uiteindelijk niet in gevechtsformatie ingezet, nergens in Zuid-Holland Zuid. ‘In vredestenue inzetten is doorgaans efficiënter. Het wordt geen kat-en-muisspel’, zegt Slikboer.

Op tafel bij de politiestaf in Dordrecht ligt het Regionaal draaiboek oud en nieuw 2008-2009, vrucht van een bestuurlijke werkgroep bestaande uit de burgemeesters van Leerdam, Oud-Beijerland en Hendrik-Ido-Ambacht, het OM, de brandweer en de politie. ‘Klinkt logisch, die samenwerking, maar tot vorig jaar was dat niet zo’, zegt Nico Slikboer.

‘Voor die tijd kwam het OM er aan het einde ook even bij, en oh ja de brandweer en de gemeente moesten ook nog wat doen. Nu beginnen we in maart met de voorbereidingen, vroeger na de zomer, dat doen we multidisciplinair en van onze kant zetten we véél meer mensen in. De multidiscplinaire winst zit in de voorbereiding door de gemeente. Het opruimen, schoonhouden en weghalen en het organiseren van feestjes en het bieden van alternatieven. Vroeger werden de kerstbomen verbrand en brandstapels gebouwd, de gemeente vond het allemaal goed, de politie leidde het verkeer om en de puinhoop was daar. Iedereen deed alles apart en niets samen. Op districtsniveau hebben we nu met gemeentewerken, lokale brandweer, jongerenwerkers en bestuurders om de tafel gezeten om aan de voorkant ellende te voorkomen en om aan de achterkant opsporing en vervolging te vergemakkelijken.’

Redelijk rustig

Eigenlijk al voor middernacht weet Homminga in de meldcentrale dat deze jaarwisseling redelijk rustig gaat verlopen. Brandweerauto’s worden niet belaagd, wel gehinderd, hulpverleners niet aangevallen en er zijn geen knokpartijen met de politie. Er zijn 26 mensen ingesloten, maar geen enkele verdachte komt in aanmerking voor snelrecht. Een verklaring? Homminga: ‘Het zou al te gemakkelijk zijn om te zeggen dat we het fantastisch hebben gedaan en dat we daardoor dit resultaat hebben geboekt. Er zijn nogal wat factoren waar je geen enkele invloed op hebt. Het weer, een gek die met vuurwerk gaat smijten. Maar ik durf wel te zeggen dat onze aanpak van communicatie met de buitenwereld en multidisciplinaire voorbereiding en uitvoering een belangrijke bijdrage hebben geleverd.’

Onderdeel van die communicatie was de tamelijk unieke oproep aan de 450.000 inwoners van het district om bij vuurwerkoverlast en ‘heterdaadsituaties’ 112 te bellen. Nico Slikboer: ‘Dergelijke meldingen hebben van 27 december tot 2 januari prioriteit 2 gekregen. Dat betekent dat we er altijd op af gaan en burgers laten weten wat er van hun melding is geworden. Je moet laten zien dat je dingen doet in plaats van door niets te laten horen de suggestie te wekken dat je niets doet.’

Om alle telefoontjes ook af te kunnen lopen, werden de verloven ingetrokken en werd de politie-inzet evenwichtiger opgebouwd. Chef ordehandhaving Nico Slikboer: ‘Als je inzetbaar bent en je bent een politieman, dan ga je gewoon de straat op. Nog niet zo lang geleden concentreerden wij onze inzet op de nachtdienst van oud en nieuw, zo van half tien ’s avonds tot 7 uur ’s ochtends. We draaiden in de aanloop met een minimumbezetting waardoor we het tussen kerst en oud en nieuw gewoon lieten gebeuren. We verloren het aan de voorkant. Nu hebben we vooral in de avonden vanaf de 27e extra mensen ingezet. Er bovenop, hot spots benoemen en zichtbaar aanwezig zijn.’

Om voor dat laatste te zorgen, togen de agenten in de drie districten verplicht met een gele hes de straat op. Een gouden greep, vindt burgemeester Klaas Tigelaar van Oud-Beijerland. Tigelaar: ‘We hadden in Oud-Beijerland op het plein in het centrum een groot feest voor 3.500 mensen georganiseerd. Het feest is in het kader van tegenhoudacties in opdracht van de gemeente door een lokale ondernemer georganiseerd. Je merkt dat bezoekers onder de indruk zijn van die gele vesten van de politie. Het lijkt wel alsof je ze overal ziet, terwijl het om een handjevol agenten gaat.’

‘We zijn creatiever met kleine dingen geworden’, recapituleert Homminga. ‘Waarom zouden we een brandweerauto met zes man naar een brandje sturen, als dat brandje ook met een eenvoudige blusser gedoofd kan worden? In een aantal gemeenten hebben we blauwrode surveillances op pad gestuurd in onherkenbare auto’s. Een agent en een brandweerman voorin, een paar poederblussers achterin. Ze blussen het brandje, praten wat, geven een waarschuwing. Door deze kleinschalige inzet voorkom je escalatie en hoeft de politie zich niet bezig te houden met afzettingen.’

De blauwrode surveillance werkte perfect in Oud-Beijerland, volgens Tigelaar. ‘De brandweer hoefde pas na middernacht uit te rukken.’ Over de schade kan hij kort zijn: ‘Bijna niet. Vorig jaar waren veel verkeersborden vernield, de buitendienst heeft nu niet één vernield bord gevonden.’

Verantwoordelijkheid

Als vertegenwoordiger van de gemeenten in de Hoeksche Waard was burgemeester Tigelaar in de aanloop naar oud en nieuw een regelmatige gast op het regiohoofdkantoor in Dordrecht. Op 19 december had hij er zijn laatste vergadering met waarnemend korpschef Den Uyl, plaatsvervangend hoofdofficier van Justitie Horstman, chef ordehandhaving Slikboer, burgemeester van Leerdam Molkenboer en brandweervertegenwoordiger Visser uit Dordrecht.

Daarvoor had hij in zijn eigen gemeentehuis de laatste multidisciplinaire districtbriefing. Tigelaar: ‘Vorig jaar was dat bij de politie. Je ziet dan dat de politie vertelt wat zij organiseren en dat iedereen luistert, terwijl oud en nieuw ook een verantwoordelijkheid van gemeenten is. Wij kunnen in de openbare ruimte een hoop ellende voorkomen. Daarom hielden we die briefing dit jaar in het gemeentehuis, en niet op het politiebureau. De politie gaf een presentatie, de brandweer, de gemeentelijke buitendienst, jongerenwerkers, OM, Halt. Dat leverde nieuwe inzichten op, want preventie had wegens capaciteitsproblemen minder aandacht gekregen bij Halt. Als Halt een probleem heeft, moeten we dat met inzet van politie, brandweer of jongerenwerkers oplossen. Volgend jaar zal Halt dus worden toegevoegd aan het draaiboek.’

De ‘schwung’ van een burgemeester bepaalt in hoge mate de veiligheidsactiviteiten van een gemeente, heeft politiecommandant Homminga gemerkt in de aanloop naar de jaarwisseling: ‘Het maakt nogal wat uit of een burgemeester zich ergens hard voor wil maken. Dan weet het ambtenarenapparaat dat ze niet aan moeten komen met verhalen over dat het “niet in de jaarplanning staat”.’

De burgemeester van Oud-Beijerland hoefde niet overtuigd te worden van het nut van een groot nieuwjaarsfeest, maar een collega-burgemeester in de Alblasserwaard wel. Homminga: ‘Niet iedereen werkt met evenveel enthousiasme samen. In Nieuw-Lekkerland zouden alle kroegen gesloten zijn en was de jongerenwerker de laan uit gestuurd en meldde de gemeente dat er geen nieuwjaarsfeest georganiseerd zou worden, terwijl de ervaring ook dit jaar weer heeft geleerd dat een goed georganiseerd feest een prima bliksemafleider is waarop wij ons ook kunnen concentreren. De districtschef is daarop naar de burgemeester gestapt en heeft hem gezegd dat als hij vanuit zijn verantwoordelijkheid niets zou doen, hij wellicht ook niet op de steun van de politie hoefde te rekenen. Uiteindelijk is er een feest georganiseerd bij de ijsbaan.’

Burgemeester van Dordrecht Ronald Bandell, voorzitter van het Samenwerkingsverband Regio Zuid-Holland Zuid en korpsbeheerder politieregio Zuid-Holland Zuid, bevestigt deze gang van zaken.

Preventie

De multidisciplinaire samenwerking in Zuid-Holland Zuid heeft volgens burgemeester Tigelaar van Oud-Beijerland het grote voordeel dat niet gescheiden wordt opgetreden en dat er meer aandacht is voor preventie. Waarnemend korpschef Gerrit den Uyl is daarbij geen Norman Schwarzkopf wiens wil wet is, aldus Tigelaar. ‘Onze regio kent drie districten. De drie vertegenwoordigende burgemeesters namen ieder hun pakketje mee en legden hun nadrukken. Niet iedere gemeente in de Hoeksche Waard had behoefte aan de roodblauwe surveillance, terwijl Dordrecht het juist graag deed. Je stemt regionaal af, maar het blijft maatwerk.’

Volgens Tigelaar is het hoogste doel van de multidisciplinaire samenwerking dat ‘je weet wie wat doet’ en dat je elkaar ‘met korte lijnen snel kunt vinden’. De burgemeester over dat snelle contact: ‘Om op de maat van Oud-Beijerland te kunnen optreden, is het goed om je gezicht tijdens de jaarwisseling te laten zien bij de politie. Om tien uur ’s avonds was ik op het bureau. Je toont je betrokkenheid en hoort altijd wat nieuws.’ Burgemeester Victor Molkenboer van Leerdam vond het niet nodig om op oudejaarsavond zijn gezicht te laten zien. Contact met politie en brandweer verliep telefonisch. Het is in zijn stadje ook niet nodig om een groot feest te organiseren ‘en de politie loop ik ’s avonds alleen maar voor de voeten’, aldus de burgemeester in de oostelijke hoek van Zuid-Holland Zuid.

Molkenboer: ‘Je moet de professionals vertrouwen. Als het toch misloopt, zullen we dat analyseren, maar als er rottigheid is, doe je er als burgemeester niets meer aan. We hebben vooraf met alle disciplines het draaiboek doorgelopen. Zo’n draaiboek is er vooral om jezelf bewust te maken dat je de zaken goed voorbereidt. Tijdens de lerarenopleiding moest ik allemaal lessen uitschrijven. Ik werd er gek van, maar voor de klas had ik er enorm veel profijt van. Het mechanisme zat in mijn hoofd. Als er iets onverwachts gebeurt, ben je er niet door verrast en weet je wat je in gang moet zetten. Doordat je zo’n draaiboek met z’n allen maakt, weet je ook wat de anderen doen. De lijnen zijn kort, de contacten zijn goed.’

Niet dat het tijdens de jaarwisseling altijd pais en vree is in Leerdam. Vorig jaar werd een politieauto in brand gestoken en zag een agent zich in de Molukse wijk gedwongen drie waarschuwingsschoten te lossen. De tien boosdoeners werden opgespoord en veroordeeld tot jeugddetentie en werkstraffen. ‘Dat drama had niets te maken met oud en nieuw. Het had net zo goed in april of oktober kunnen gebeuren’, zegt Molkenboer. De burgemeester van Leerdam maakte zich in de aanloop naar deze jaarwisseling vooral zorgen over vernielingen. Vorig jaar werd voor dertigduizend euro schade aangericht. Hoeveel de schade nu is, weet Molkenboer nog niet, maar de nacht verliep in ieder geval ‘zeer rustig’.

‘Het zal de goede voorbereiding zijn geweest’, grapt hij met een serieuze ondertoon. Molkenboer: ‘In de preventieve sfeer heeft de gemeente enorm veel taken en daar moet je niet voor weglopen. Dit jaar hebben we tijdens de kerstvakantie voor hangjongeren geëxperimenteerd met vakantieactiviteiten. Ze konden paintballen en zaalvoetballen. De jeugd moet iets te doen hebben. Ik berijd in Zuid-Holland Zuid het stokpaardje dat de jeugdproblematiek geen feestje van de politie is, maar juist van de gemeente. Dat geldt voor de jaarwisseling en voor het integrale veiligheidsbeleid. Je kunt daar als burgemeester ook behoorlijk op sturen. Je brengt partijen bij elkaar en maakt mensen bewust dat er extra dingen moeten gebeuren. Je neemt het gemeentehuis op sleeptouw.’

‘Leidende rol jaarwisseling voor veiligheidsregio’s’

De veiligheidsregio’s en niet de politie zouden de voorbereiding en uitvoering van de jaarwisseling moeten coördineren. ‘Wij nodigen in de aanloop naar oud en nieuw gemeenten, het OM, ambulancediensten en brandweer uit om de activiteiten rond de jaarwisseling af te stemmen, maar dat zou gedaan moeten worden door de veiligheidsregio. Als ze echt operationele meerwaarde willen hebben, dan moeten ze massaal de oud en nieuw-regeling oppakken. Alle diensten zitten daar nota bene bij elkaar. Het is heel moeilijk aan de inwoners van een regio uit te leggen dat je je voorbereidt op rampen en crises terwijl de jaarwisseling toch een grootschalig en gewelddadig evenement is’, zegt algemeen politiecommandant Jaarwisseling van het politiekorps Zuid-Holland-Zuid Peter Homminga.

Binnenlands Bestuur liep mee tijdens de multidisciplinaire voorbereiding en uitvoering van oud en nieuw in Zuid-Holland-Zuid. De jaarwisseling verliep in dit district vrij rustig. In Nederland werden 800 mensen aangehouden en waren er 7.641 incidenten met vuurwerk. Er waren minder brandstichtingen, behalve in Utrecht.