Burgemeester Albert van den Bosch van Zaltbommel verzette bij de laatste jaarwisseling geen stap zonder zijn mobieltje. Had de gemeente wel genoeg gedaan om de oudjaarellende van het jaar ervoor te voorkomen? Toen waren de Bommelerwaardse dorpen Buchem en Brakel voor de zoveelste keer het toneel van grote vernielingen en branden en had de ME moeten ingrijpen. Reden voor de Politieacademie om de gemeente Zaltbommel in 2007 eens goed onder de loep te nemen in haar rapport over het verloop van de jaarwisselingen in Nederland Hoezo Rustig?! De onderzoekers constateerden daarin dat Nederland een structureel probleem heeft met geweld en vernielingen tijdens oud en nieuw.

Van den Bosch kon bij de laatste jaarwisseling uiteindelijk met een gerust hart de sponde opzoeken, want de kernen en buurtschappen van Zaltbommel hielden zich deze keer betrekkelijk koest. ‘Toch is er dan wel weer voor duizenden euro’s schade aangericht door vernielingen aan straatnaamborden, afvalbakken en parkeermeters’, aldus Van den Bosch. ‘Maar ons stimuleringsbeleid heeft er wel voor gezorgd dat die jaarwisseling niet uit de hand liep. De openbare veiligheid heeft een stapje terug gedaan ten gunste van welzijn, samenleving en ontwikkeling. Je moet het weghalen uit de repressie. Het heeft geen zin om de ME er altijd maar op af te sturen. En het is maar de vraag of ze voorhanden zijn, want als er rellen zijn in Culemborg, vis ik achter het net.'

'Dit jaar hebben we het beleid van het bevorderen van buurtactiviteiten voortgezet. We zijn nu breed en door het hele jaar door bezig om met sleutelfiguren in de kernen feesten te organiseren tijdens de jaarwisseling. Die sleutelfiguren omringen zich met vrijwilligers en dat geeft sociale cohesie. Eigenlijk is het het hele jaar oud en nieuw. Wij sponsoren de feesten in dorpshuizen en disco’s. Niet de drank, maar wel het eten. Wij betalen ook de particuliere beveiligers. Er moet vertier zijn voor de jongeren.’

Anarchie

Burgemeester Van den Bosch is de eerste om toe geven dat Zaltbommel in de aanloop naar de laatste jaarwisseling ook mazzelde. Na de gewelddadige jaarwisseling van 2006/2007 deden sommige inwoners van het hechte dorp Brakel (bijna drieduizend inwoners) aangifte. Onderzoek leidde vervolgens tot 21 processen-verbaal en 37 verdachten.

Burgemeester Van den Bosch: ‘Heel bijzonder. Veel mensen in de dorpen waren bang en durfden tot die tijd hun mond niet open te doen. Er heerste anarchie in de dorpen. Maar de dorpelingen waren de vernielingen zat en wij hebben ze gesteund.’ De relschoppers werden vorig jaar veroordeeld tot geldboetes en kregen een voorwaardelijke gevangenisstraf. In december werden ze allemaal bij de politie geroepen met de boodschap: wij houden jullie in de gaten en als je een misstap begaat, ga je de cel in. ‘Ook dit jaar houdt de politie ze in de gaten. Hun proeftijd is nog niet verlopen’, aldus Van den Bosch.

Burgemeester Van den Bosch gelooft in maatwerk, net als de commissie-De Graaf in haar rapport Een prettige jaarwisseling (zie kader), met als consequentie dat hij op één punt afwijkt van de gemeentelijke richtlijn in de regio Gelderland-Zuid. Van den Bosch: ‘In Poederoijen, een van onze dorpen, hebben we nog een vreugdevuur. Ik heb altijd gezegd: als de organisatoren niet kunnen garanderen dat het bij een vreugdevuur rustig blijft, dan komen er geen vreugdevuren, maar in Poederoijen kunnen ze dat wel garanderen. Het draait goed en er is nooit schade, dus waarom zou je dat die mensen afpakken? In de regio is het beleid dat wij vreugdevuren afwijzen, maar voor Poederoijen maak ik een uitzondering.’

Voor de komende jaarwisseling maakt burgemeester Van den Bosch zich vooral zorgen over oudjaar-hooligans. Een handjevol relschoppers dat het feest verpest, het liefst dronken en in de vroege ochtenduren. Van den Bosch: ‘Ik heb minister Ter Horst een brief geschreven waarin ik pleit voor een oudejaarswet, waarin het de politie wordt toegestaan om een groep mensen van een bepaalde plek te verwijderen. Een gebiedsverbod, net als in de voetbalwet die binnenkort van start gaat. Dat mis ik in het rapport van De Graaf.’

Een dergelijke nieuwe wet is helemaal niet nodig, repliceert rapporteur Thom de Graaf. ‘De minister komt met nieuwe wetgeving waardoor het gebiedsverbod gemakkelijker wordt, maar het is ook nu al mogelijk als je het op grond van de APV wilt doen. In Nijmegen ga ik met de jaarwisseling gebiedsverboden hanteren en dat kan op grond van de APV. Dat heb ik ook gedaan met overlastgevende jongeren in de wijk Meijhorst’, aldus de Nijmeegse burgemeester. De Graaf zegt de indruk te hebben dat veel gemeenten, veiligheidsregio’s en hulpverleningsdiensten zijn rapport niet alleen hebben gelezen, maar er ook echt iets mee doen. De Graaf: ‘Men heeft ruim van tevoren nagedacht over preventie en repressie, over de hot spots en de hot shots. Dat is de winst.’

Detentie

De afgelopen jaarwisseling was het ook in Nijmegen en omstreken behoorlijk onrustig. Branden, confrontaties met de politie. De Graaf haalt alle tips en trucs uit zijn eigen rapport uit de kast om de aanstaande jaarwisseling in goede banen te leiden. ‘Ik kan moeilijk een rapport schrijven en zelf de aanbevelingen niet overnemen’, lacht hij.

De gemeente is deze week een communicatieoffensief gestart. Alle Nijmegenaren krijgen een kaart van de burgemeester waarop hij de regels voor een goede jaarwisseling uit de doeken doet. De Graaf: ‘De boodschap is dat de jaarwisseling een feest van de Nijmegenaren is en dat het feest niet gekaapt mag worden door relschoppers. We kijken nu of Justitie een aantal veroordeelde relschoppers van vorig jaar tijdens de jaarwisseling in detentie kan houden. Als dat niet uitkomt, dan krijgen ze een gebiedsontzegging voor hot spots in de stad. Anderen die een minder zwaar vergrijp hebben gepleegd, krijgen een waarschuwing.’

Om handhaving en latere bewijsvoering te vergemakkelijken, zullen politie- en brandweerauto’s in Nijmegen voor het eerst worden uitgerust met minicamera’s. De Graaf: ‘Die aanbeveling staat niet voor niets in het rapport. We willen de daders uit de anonimiteit halen. Deze mobiele minicamera’s zijn puur voor de acute handhaving van de openbare orde tijdens oud en nieuw en vallen niet onder artikel 151 van de Gemeentewet zoals dat wel het geval is met vaste camera’s.’

In de meeste grote steden was de laatste jaarwisseling erg onrustig, traditiegetrouw in Rotterdam, Den Haag en Amsterdam, maar ook in Groningen. In de wijk Vinkhuizen werd de ME bekogeld met stenen, flessen en vuurwerk, en in het centrum van de stad werden politie en brandweer bekogeld. Burgemeester Jacques Wallage wil niet vertellen wat hij heeft ondernomen om nieuwe rellen te voorkomen.

Burgemeester Aleid Wolfsen van Utrecht doet niet zo krampachtig, want hij denkt net als de commissie-De Graaf dat communicatie relschoppers kan afschrikken. Wolfsen: ‘In de driehoek hebben we de aanbevelingen van de commissie-De Graaf afgevinkt. We hebben gedurende de jaarwisseling cameratoezicht in de binnenstad en de afdeling cameratoezicht draait continu door. We zetten ook camera’s neer op strategische plekken - zichtbaar en onzichtbaar.’

In Utrecht werden vorig jaar veertien auto’s in brand gestoken, woedde brand in drie woningen, twee flats en bij vijf bedrijven. Ook werden 44 mensen aangehouden en werden Marokkaanse buurtvaders in Kanaleneiland bestookt met vuurwerk. Om te voorkomen dat de buurtvaders tijdens de aanstaande jaarwisseling weer worden belaagd, krijgen de bekende relschoppers een brief van de gemeente. Bij minderjarige kinderen krijgen ook de ouders een brief, net als de ouders van inwonende volwassen kinderen.

Supersnelrecht

Om relschoppers snel voor de rechter te krijgen, zal in Utrecht tijdens de jaarwisseling, net als in Amsterdam, Rotterdam en Den Haag, ‘supersnelrecht’ worden toegepast. Burgemeester Wolfsen: ‘We zijn onlangs gestart met een weekend-arrangement na geweld in de binnenstad. Dat arrangement zullen we ook toepassen tijdens oud en nieuw. Iemand die tijdens de jaarwisseling een bushokje heeft vernield en wordt gepakt, zit op 1 januari vast en komt op 2 januari voor de rechter. Het OM zet extra capaciteit in en heeft afspraken gemaakt met de rechter voor extra zittingen.’

In Utrecht is de politie bij de komende jaarwisseling extra alert op het verhalen van schade. ‘Dat wordt te weinig gedaan in Nederland’, aldus oud-rechter Wolfsen. ‘Als de politie niet precies weet wie wat heeft gedaan, kun je geen strafzaak beginnen, maar wel een civiele zaak. Alle informatie die de politie heeft, moet gebruikt worden om via het civiel recht de schade te verhalen. We hebben net in de driehoek afgesproken dat daarop gelet zal worden. Vorig jaar ging dat niet goed. In het civiel recht geldt de norm: je was erbij, dus je bent erbij. Je kunt iemand uit de groep halen die redelijk draagkrachtig is en alles op hem verhalen. Is hij minderjarig, dan zijn de ouders in beginsel aansprakelijk. Dat zetten we ook in de waarschuwingsbrief aan de ouders. We weten u te vinden! We proberen de schade op het kind te verhalen en als hij strafbare feiten pleegt, proberen we hem voor de rechter te brengen. Als we hem in de kraag vatten, zit hij vast tot de rechter een uitspraak heeft gedaan.’

Net als Zaltbommel werd het Zuid-Hollandse Voorschoten vorig jaar ook door de Politieacademie op de korrel genomen. Niet zonder reden, want de jaarwisseling 2006/2007 was uitgelopen op een drama voor het Zuid-Hollandse dorp. In Vlietwijk gingen buurtbewoners op de vuist met de ME en werd vuurwerk naar de politie gegooid. In de vroege ochtenduren viel de politie huizen binnen in de Nieuw Voordorpstraat en arresteerde ze elf mensen. Een hoop ellende dus, en de laatste jaarwisseling?

Burgemeester Jeroen Staatsen: ‘In Vlietwijk verliep het goed, in een andere wijk, Noord Hofland, hadden we wel onrust, vooral rond een buurthuis en een paar scholen. We hadden de jaarwisseling heel tijdig voorbereid. De wijkagenten zijn bij de mensen langs geweest, jeugd- en jongerenwerk is heel actief geweest. Wij hebben avonden georganiseerd met de buurt en gevraagd of er sleutelfiguren waren die verantwoordelijkheid wilden dragen bij de jaarwisseling. Je moet de verantwoordelijkheid bij de mensen zelf leggen. Om te voorkomen dat het dit jaar weer misgaat in Noord Hofland, huisvesten we de politie in het buurthuis waar het vorig jaar onrustig was. En we hebben de schoolbesturen aangesproken op hun verantwoordelijkheid. Het kan niet zo zijn dat de politie de hele nacht in touw is en leraren en ouders thuis oliebollen zitten te eten terwijl hun school wordt vernield. Dit jaar zullen er dus mensen in die scholen rondlopen en brandt overal het licht.’

In Voorschoten ligt de nadruk op preventie, terwijl met repressie creatief wordt omgesprongen. ‘Geen cohorten van tien’, zegt burgemeester Staatsen. ‘We hebben er vorig jaar voor gezorgd dat er voldoende ervaren en bekende agenten waren in Vlietwijk. Ze maakten een praatje met de buurtbewoners en gingen ook bij de mensen naar binnen. De buurt is duidelijk gemaakt dat we met cameratoezicht zouden werken, precies wat de commissie-De Graaf heeft voorgesteld. Als mensen onherkenbaar zijn, hebben ze alle vrijheid om de buurt op stelten te zetten. We zetten nu weer camera’s in. De pakkans is veel groter en de schade is beter verhaalbaar. We zetten nu trouwens ook politiebikers in, met een camera op hun helm.’

Net als Thom de Graaf in Nijmegen heeft burgemeester Staatsen in Voorschoten geen behoefte aan nieuwe wetten om de jaarwisseling in goede banen te leiden. Staatsen: ‘We bedenken in dit landje nieuwe instrumenten terwijl we de bestaande instrumenten niet of nauwelijks gebruiken. Je moet de bestuurlijke moed hebben om ze te gebruiken. Bij de laatste jaarwisseling lagen de samenscholingsverboden klaar. Bij ongeregeldheden had ik ze alleen maar hoeven tekenen.’

Tips van De Graaf

Het in september verschenen rapport Een prettige jaarwisseling; aanbevelingen voor de aanpak van overlast rond Oud en Nieuw is zeldzaam leesbaar. Kort en bondig zonder wartaal. Het rapport is samengesteld door de Commissie Overlast Jaarwisseling van het ministerie van Binnenlandse Zaken, onder voorzitterschap van de Nijmeegse burgemeester Thom de Graaf. De Graaf. ‘Ik wilde een rapport dat in twintig minuten gelezen kon worden.’ De negen aanbevelingen van de commissie:

1. Beschouw de jaarwisseling als een grootschalig evenement met ernstige risico’s voor de openbare orde

    

2. Breng de hot spots en de hot shots in beeld 

    

3. Haal de dader uit de anonimiteit

    

4. Begin tijdig met de voorbereiding en werk cyclisch

    

5. De aanpak is lokaal maatwerk, maar stem regionaal af

    

6. Geen geweld en agressie tegen hulpverleners

    

7. Registreer de informatie eenduidig ten behoeve van analyse en evaluatie 

    

8. Zet in op cultuurverandering tijdens jaarwisseling 

    

9. Vergroot de handhavingsinspanningen op vuurwerkoverlast