Gemeenten moeten met straffe hand gedogen. ‘Niet waarschuwen, meteen sancties’, zegt burgemeester Den Oudsten van Enschede. Die harde les trekken burgemeesters uit het vonnis dat de rechtbank in Middelburg eind vorige maand velde over de handel en wandel van coffeeshop Checkpoint in Terneuzen. De coffeeshop had stelselmatig meer dan de toegestane 500 gram softdrugs in voorraad en overtrad consequent de gedoogvergunning.

Omdat ‘aanvoer, verwerking en opslag gebeurden in nauwe samenwerking tussen de leiding en de personeelsleden’, oordeelde de rechtbank dat Checkpoint ook een criminele organisatie was. De coffeeshop meldde deze week in hoger beroep te gaan tegen die uitspraak. De rechtbank wees in het vonnis ook naar de gemeente.

Checkpoint, waar gemakkelijk 4 kilo softdrugs lag opgeslagen, had nooit zo groot kunnen worden zonder medewerking van de gemeente. Het gedogen was doorgeslagen in stimuleren. ‘Je danst als gemeente met het kwaad. Daarom moet je heel strikt zijn. Meer dan 500 gram in huis, meteen dicht’, aldus burgemeester Bruls van Venlo.

Voorraad

Checkpoint was de grootste coffeeshop van het land, maar niet de enige grote. In Roosendaal en Bergen op Zoom zijn ze gesloten, maar in andere (grens)steden zijn nog steeds grote coffeeshops. Worden die nu feller op de huid gezeten omdat ze weleens meer dan 500 gram softdrugs in voorraad zouden kunnen hebben? Het lijkt er niet op. Roots en Oase aan de Bevrijdingsweg in Venlo zijn grote jongens met dagelijks gemiddeld drieduizend bezoekers. Meer dan Checkpoint in zijn hoogtijdagen.

Burgemeester Hubert Bruls (CDA): ‘Ik durf mijn hand er niet voor in het vuur te steken dat ze daar nooit meer dan 500 gram in huis hebben, maar als op mijn bureau het bewijs ploft dat ze meer dan 500 gram in huis hebben, dan gaat de zaak subiet dicht. We controleren periodiek en hebben nooit de indruk gewekt dat we een oogje toeknijpen. Maar ik weet óók dat hun achterdeur altijd wagenwijd openstaat voor nieuwe voorraden. Ze worden constant bevoorraad. Kan niet anders als je zo groot bent.’

De gemeente Terneuzen was onacceptabel innig met Checkpoint, vond de rechtbank in Middelburg. De gemeente accepteerde duizenden euro’s van Checkpoint voor drugspreventieprojecten, plaatste borden die de weg naar de coffeeshop wezen en creëerde parkeerplekken. Uit den boze in Venlo, zegt Bruls.

De burgemeester: ‘In de gemeenteraad is wel geopperd om de coffeeshops te laten betalen voor de overlastbestrijding, maar dat wil ik niet. Alle burgemeesters zouden die les moeten trekken: Houd afstand! Als je zoals Terneuzen de overtredingen van een coffeeshop door de vingers ziet, wordt de vervolging moeilijk en zijn de straffen laag.’

De rechtbank noemde de opgelegde gevangenisstraffen expliciet mild en legde geen boete van 28 miljoen op, zoals geëist, maar van 9,7 miljoen euro. Het Openbaar Ministerie had de coffeeshop immers niet gewaarschuwd dat ze kleiner moest worden en de gemeente had Checkpoint ondersteund. De gemeente Terneuzen zat fout, Checkpoint nog veel meer. Ze hadden niet alleen kilo’s softdrugs in huis, maar waren volgens de rechtbank ook medeschuldig aan export van softdrugs.

Een uitspraak waar grensgemeenten wat mee kunnen, denkt burgemeester Bruls. ‘Het probleem is niet dat Venlo Noord-Limburg bedient, het probleem zijn de duizenden Duitsers die de grens overkomen. De rechter zegt dat je niet zoveel hoeft te verkopen als je vermoedt dat de buitenlandse klant het spul mee naar huis neemt. De coffeeshopeigenaar is dus medeplichtig aan de export van softdrugs. Met die uitspraak in mijn zak zal ik in de veiligheidsdriehoek de aanpak van buitenlands drugstoerisme bespreken. De toestroom van Duitse drugstoeristen moet worden ingeperkt.’

Spreiden

Nog zo’n stad die wordt overspoeld door buitenlandse drugstoeristen is Maastricht. De hoofdstad van Limburg heeft na Amsterdam de hoogste coffeeshopdichtheid van ons land. In Maastricht wil de gemeenteraad sinds 2005 dat de coffeeshops aan de rand van de stad worden geconcentreerd. Waarnemend burgemeester Jan Mans (PvdA) wil daarover, mede in het licht van ‘Checkpoint’, ‘op de mat’ met de nieuwe gemeenteraad.

Mans: ‘Ik dien de wens van de raad te respecteren dat de coffeeshops moeten worden verspreid, maar we moeten die wens wel evalueren. Het nieuwe college wil de verspreiding eerst beproeven. Dat gaat minder ver dan de oorspronkelijke wens van de raad. We gaan dus snel in de gemeenteraad bespreken wat we aan moeten met het spreidingsbeleid. Daarin speelt het vonnis over Terneuzen een rol. Ik moet de bestuursrechtelijke en strafrechtelijke consequenties nog goed op een rijtje zetten, maar concentratie van coffeeshops kan leiden tot de problemen die er met Checkpoint waren. Daarover ga ik ook praten met collega Lonink van Terneuzen.’

Met de sluiting van Checkpoint en de coffeeshops in Bergen op Zoom en Roosendaal is Breda pardoes een belangrijke aanlegplaats voor Vlaamse en Franse drugstoeristen geworden. ‘En dat merken we’, zegt burgemeester Peter van der Velden (PvdA). ‘Het bezoek aan de coffeeshops in Breda is met ruim 30 procent toegenomen. De overlast niet, omdat we de handhaving en het toezicht hebben opgevoerd. Toestanden als in Terneuzen met loketten voor buitenlandse klanten hebben wij niet. Het aantal shops is ook afgenomen van twintig naar acht.

'Ik heb mij in het verleden verzet tegen de suggestie uit de gemeenteraad om aan de grens een grote coffeeshop te creëren. Dan nodig je buitenlanders uit om hier drugs te kopen en gaat de leefbaarheid eraan. We zijn in Breda streng als het gaat om de naleving van de gedoogvoorwaarden. Alle coffeeshops worden vier keer per jaar gecontroleerd en bezocht door de reguliere surveillances. We geven eerst een waarschuwing en als het na een snelle hercontrole weer niet in orde is, gaat de coffeeshop 3 maanden dicht. Maar in de kern kunnen we het nauwelijks adequaat regelen. We gedogen namelijk iets dat illegaal is. Dat is de krankzinnigheid van ons systeem.’

Clandestien

In het oosten des lands is de grensgemeente Enschede teruggegaan van 22 naar tien gedoogde coffeeshops. Aan de Gronaustraat staat pal op de grens met Duitsland de grote Grasshopper met jaarlijks tussen de 200- en 300 duizend klanten. Vooral Duitsers. De redenering van de Middelburgse rechtbank dat Checkpoint softdrugs exporteerde, vindt burgemeester Peter den Oudsten (PvdA) discutabel. ‘Ook buitenlandse klanten mogen maximaal 5 gram softdrugs kopen.’

Wel deelt hij het oordeel dat Terneuzen in het gedoogbeleid was doorgeschoten. Den Oudsten: ‘Omdat je bezig bent met het gedogen van strafbare feiten, waarschuwen wij niet. Een overtreding heeft hier consequenties. Als we een kilo softdrugs aantreffen, dan gaat een coffeeshop 13 weken dicht. Dat hebben we onlangs gedaan. Wij houden minimaal vier keer in het jaar een integrale coffeeshopcontrole.

'Ik weet ook dat er altijd reden is tot ingrijpen als je 24 uur aan de deur van de coffeeshop gaat staan. Maar de overlast valt nu mee en op clandestiene shops zit niemand te wachten. Geen enkele coffeeshop heeft denk ik voldoende aan 500 gram per dag en er zullen vast overlappingen zijn, maar bij geconstateerde overtredingen zal altijd handhavend worden opgetreden.’

Strikt zijn in het gedogen is ook de les die burgemeester Ferd Crone (PvdA) in het noordelijke Leeuwarden trekt. ‘Flexibel gedogen brengt je op een glijbaan.’ Leeuwarden staat met elf coffeeshops in de top van de steden met de hoogste coffeeshopdichtheid. Maar de stad heeft wel een beperkte regiofunctie. De coffeeshops houden zich volgens de burgemeester keurig aan de 500-gramsnorm.

Crone: ‘Die gekkigheid van Terneuzen en Bergen op Zoom hebben we hier niet. Geen af en aan rijdende drugstoeristen die voor overlast zorgen en het parkeerterrein van de nabijgelegen supermarkt verstoppen. Wij zijn ook niet financieel afhankelijk geworden van de coffeeshops, zoals Terneuzen. De coffeeshops worden vier keer per jaar door de politie gecontroleerd op alle gedoogvoorschriften. Ik handhaaf strikt via het bestuursrecht. Na de eerste overtreding krijgt de coffeeshop een waarschuwing en na twee keer wordt de gedoogverklaring ingetrokken. Bij mijn installatie zei ik ook: “Ik ben van de gele en rode kaarten maar niet van twee gele kaarten”.’

'Drugsexport? Onzin'

Checkpoint hield zich bewust niet aan de gedoogvergunning, dus voorzitter Marc Josemans van de Vereniging van Officiële Coffeeshops in Maastricht begrijpt best dat er maatregelen moesten volgen. ‘Tijdelijk dicht, maar niet voor altijd.’ Dat Checkpoint zich ook schuldig maakte aan export van softdrugs, vindt hij ‘onzin’.

Josemans: ‘Bij ons in de coffeeshops staat duidelijk op borden, en bij Checkpoint stond het op de zakjes, dat je cannabisproducten niet mag exporteren. Doe je het tóch, dan is dat voor eigen rekening. De rechtbank heeft een politieke uitspraak gedaan en die zal in hoger beroep wel sneuvelen.’

Josemans zegt nooit meer dan 500 gram in zijn coffeeshop Easy Going te hebben. ‘Maar neem van mij aan dat iedere coffeeshop zich diverse keren per dag moet laten bevoorraden. Door het vonnis van de rechtbank in Middelburg zou deze leveranciersvoorraad zomaar kunnen worden toegeschreven aan de coffeeshop.’

Volgens Josemans bewijst ‘de zaak Checkpoint’ dat het OM de jacht heeft geopend op coffeeshops. Evert Boerstra van het OM zegt echter dat er geen nieuwe landelijke richtlijnen zijn. Hij noemt Checkpoint een ‘apart geval’: ‘Bij grote coffeeshops is de kans groter dat ze de voorraadregels overtreden. De regels zijn gericht op kleinschaligheid. Als de coffeeshops zich aan de regels houden, loopt men geen risico.’

Coffeeshops exit

• Het aantal coffeeshops neemt af, van 1200 in 1995 naar 702 in 2007.

   

• De meeste gemeenten (76 procent), hebben geen coffeeshops binnen hun grenzen.

   

• Justitie meldde in 2007: ‘Vrijwel alle coffeeshops maken geen reclame voor hun zaak, hebben geen harddrugs voorhanden, verkopen niet aan personen onder de 18 jaar en veroorzaken in de regel geen overlast. Daarnaast verkopen ze hun klanten niet meer dan 5 gram per keer en houden ze hun voorraad beperkt tot zo’n 500 gram.’

   

• Nederlandse coffeeshops zitten van oudsher in kleine panden in het centrum van de steden. Gemeenten verleenden coffeeshops daar geen toestemming voor uitbreiding. Dat veranderde toen minister Klink (VWS) bij de introductie van de Tabakswet gemeenten aanschreef om medewerking te verlenen bij de verbouwing van coffeeshops.

   

• Een gemiddelde coffeeshop als Easy Going in Maastricht heeft 700 klanten per dag.