Bij de stuw van Driel kent de Rijn een verval van anderhalve meter. Via turbines kan dat worden omgezet in 2,5 miljoen kWh per jaar - goed voor het stroomgebruik van zevenduizend huishoudens. Johan Bakker, directeur innovatie van waterschap Rivierenland, gaat er vanuit dat deze investering in duurzame energieopwekking rendabel is. Een haalbaarheidsstudie moet dat definitief uitwijzen.

Bakker vertrouwt op een gunstige uitkomst van die studie omdat eerder onderzoek in de jaren tachtig naar het rendement van een soortgelijke centrale bij Driel al bijna positief was. ‘Sindsdien zijn de energieprijzen flink gestegen en is de techniek verder geperfectioneerd’, zegt hij. De bouw van de waterkrachtcentrale is één van de investeringen die het waterschap versneld wil doen om de haperende economie vlot te trekken. ‘Qua procedure kan het allemaal heel snel: de stuw is rijkseigendom, vergunningen zijn amper nodig en veel bezwaren verwachten we niet’, zegt Bakker.

Rijkswaterstaat, die het stuwcomplex bij Driel voor de dienst Domeinen in beheer heeft, bevestigt de plannen van het waterschap. ‘De technische en economische haalbaarheid is een zaak van het waterschap. Wij zullen de plannen alleen toetsen op eventuele strijdigheid met het beleid Ruimte voor de rivier’, zegt districtshoofd Peter van den Neste van Rijn en Lek. Bouwen in het waterbed is aan strenge regels gebonden met het oog op een ongehinderde doorstroming van het water. Ook zijn vergunningen nodig van de provincie (milieu) en gemeente (bouw).

Hagestein

Tegelijkertijd wil het waterschap de waterkrachtcentrale in de Lek bij Hagestein renoveren. Die centrale - rijkseigendom, want gebouwd tegelijkertijd met het stuwcomplex - blijkt al twee jaar stil te liggen wegens onder andere vergunningsproblemen. In het kader van de renovatie heeft Rijkswaterstaat van de provincie Gelderland een nieuwe milieuvergunning nodig. Volgens Van den Neste is de aanvraag echter nog niet de deur uit.

Er is volgens het waterschap voor zeven ton aan aanpassingen en reparaties nodig om de installatie in de Lek weer te laten draaien. Net als de nog te bouwen waterkrachtcentrale bij Driel is de centrale bij Hagestein daarna goed voor 2,5 miljoen kWh per jaar. ‘Waterschap Rivierenland verbruikt per jaar vijftig miljoen kWh. Kortom, waterkracht dekt straks tien procent van ons verbruik’, aldus Bakker. ‘Anders gesteld: vijf miljoen kWh is goed voor zo’n 14.250 huishoudens ofwel 34.000 mensen. Dat is ruim meer dan het stroomverbruik van de inwoners in plaatsen als Culemborg, Zaltbommel of Geldermalsen.’

De nieuwe centrale bij Driel wordt de vijfde in Nederland. Ons land telt vier middelgrote waterkrachtcentrales: in Alphen/Lith, Linne, Maurik en Hagestein. Samen voorzien ze zo’n dertigduizend huishoudens van stroom. Ze werden eind jaren tachtig in gebruik genomen. Daarna stagneerden de plannen voor nieuwe centrales, voornamelijk vanwege de marginale rentabiliteit. Behalve Driel zouden ook de bestaande stuwen bij Sambeek, Grave en Borgharen in de Maas mogelijkheden bieden voor extra waterkrachtcentrales.

Tien jaar geleden had de toenmalige Provinciale Noord-Brabantse Energie Maatschappij al plannen voor Sambeek en Grave. Bij nader inzien trok de provincie Noord-Brabant in 2006 de conclusie die plaatsen geen locaties zijn die voor opwekking van waterkracht in aanmerking kwamen. ‘De benodigde bouwkundige aanpassingen maken waterkracht hier financieel onhaalbaar’, stelde de provincie toen.

Sindsdien zijn er volgens directeur Wobine Buijs (Economie en Mobiliteit) geen nieuwe ontwikkelingen. ‘Er wordt door de TU Eindhoven gewerkt aan technologie om situaties met klein verval, zoals in de Maas, haalbaar te maken. Die ontwikkeling gaat helaas minder snel dan gehoopt. De prijsontwikkeling van elektriciteit is onvoldoende om ‘traditionele’ waterkracht in de Maas rendabel te maken’, aldus Buijs.

Vistrap

De plannen voor een waterkrachtcentrale in het Limburgse Borgharen, waar het verval bijna zes meter is, zijn voorlopig gestrand wegens bezwaren van Rijkswaterstaat. Rijkswaterstaat weigert een vergunning te verlenen omdat er ter plekke geen ruimte zou zijn voor aanleg van én een waterkrachtcentrale én een dan vereiste vistrap. Vissen moeten, om te voorkomen dat ze in mootjes worden gehakt, via een veilige geul aan de schoepen van de turbines kunnen ontsnappen. Bij waterkrachtcentrales wordt zo’n zestien procent van de passerende alen vermalen. Voor andere soorten ligt dat op vijf procent.

Volgens Anton van der Boom, voorvechter van de centrale die 13.000 huishoudens van stroom kan voorzien, is er in Borgharen wel degelijk plek voor een visgeleidingssysteem. ‘Technisch kan het, alleen de ambtenaren van Rijkswaterstaat willen niet meewerken. Bizar, want de provincie Limburg is voor, Maastricht wil heel graag en de Kamer ook. Als de politiek wel wil en een civiele dienst het desondanks tegenhoudt, dan werkt in mijn ogen de democratie niet’, zegt hij.