Het vergt inzicht en medewerking van alle partijen. Zorgverzekeraars, instellingen, patiëntenorganisaties en het ministerie: ze kijken elkaar wantrouwend aan, wachten elkaars initiatieven af en gaan daarna in discussie over de haalbaarheid ervan. En voor je het weet zijn we jaren verder en verandert er niets tot nauwelijks. Dus hoe kan het wel? Wanneer is ‘men’ zover dat er een gemeenschappelijke verantwoordelijkheid wordt genomen en partijen over de eigen schaduw heen kijken? Wanneer is er echt momentum voor verandering? Laten we eens kijken naar een voor de maatschappij belangrijk onderdeel van de zorg; de jeugdzorg.

Hier vindt de komende jaren een transitie plaats, waarbij de eindverantwoordelijkheid over de kosten en kwaliteit van provincie bij gemeenten terecht komt. De gemeenten krijgen hiermee de sleutel in handen tot de herinrichting van een stelsel dat net als de zorg in brede zin noodzakelijkerwijs moet veranderen. Juist die transitie biedt het domein een uitgelezen kans om niet in de door Klink beschreven valkuil te stappen. Dit lijkt nog te weinig door te dringen bij de spelers die de kans hebben om de jeugdzorg tot een vitale, innovatieve, kwalitatieve en efficiënte sector te transformeren.

De transitie wordt nu grotendeels verschoven van de provincie naar de gemeente. Het gevolg: decentralisatie zonder vernieuwing. Dat is ook wel logisch, de betrokken partijen krijgen nogal wat over zich heen. Gemeenten krijgen niet alleen de volledige jeugdzorg erbij, ook welzijn-, zorg- en onderwijstaken komen hun kant op. Zeker als er na de verkiezingen de transities ambulante begeleiding en Werken naar vermogen bij de gemeenten terecht komen is het werkterrein van gemeenten, na de WMO van voorgaande jaren, overvol.

Consequentie van die overvolle agenda’s is dat men onvoldoende de ruimte neemt om de transitie ook als een transformatie op te pakken. Het ontbreekt aan een visie om de jeugdzorg te herontwerpen. Andere financieringsstructuren, sturen op de vraag en vraaggestuurd werken, ontzorgen en normaliseren. Helaas zijn het thema’s die de agenda’s niet halen. Net als het toepassen van sociale en technologische innovaties, wat maar niet van de grond komt. Ondanks dat de jeugdzorg een sector is die zich vanwege de jonge doelgroep goed leent voor allerlei vormen van online hulpverlening. Mede door het gebrek aan verandervisie, lukt het onvoldoende een goede samenwerking te organiseren en de eigen kracht van gezinnen en de samenleving beter te benutten. Het zijn juist deze oplossingsrichtingen die Klink beschrijft - op zoek naar doelmatigheid, meer overleg met patiënten (gezinnen) en meer ruimte voor kwaliteitsverbetering van leven (veilig en gezond opgroeien) - waarmee de jeugdzorg zich kan hervormen.

De urgentie is er. De jeugdzorg staat voor een bezuinigingsuitdaging van minimaal 10 procent. Dit gaat niet lukken als we het huidige systeem vol bureaucratische controlemechanismen (zoals indicatiestelling door een aparte organisatie) handhaven. Het roer moet echt om. In de denktrant van Ab Klink betekent dit in de jeugdzorg de vraag sturen en vraaggericht financieren. Investeren in het gesprek met de cliënt in plaats van -per definitie- behandelen. Het is met de transitie voor de deur tijd voor actie. Tijd voor een visie, tijd voor innovatie. Zodat we onze maatschappelijke middelen besteden zoals ze bedoeld zijn: om jongeren gezond en veilig op te laten groeien. Als we dit goed doen, kan jeugdzorg een aansprekend voorbeeld voor de gezondheidszorg worden.

Robert van Oirschot en Laurens Waling zijn innovatoren bij adviesbureau Alares.