Martin Dees en Jan Droogsma willen een gat dichten. Het vorige week door Nyenrode geopende ‘Center voor Public Auditing & Accounting’ gaat zich specifiek richten op de controlefunctie bij de overheid: financieel, maar ook beleidsmatig.

‘Er is geen aparte wetenschappelijke opleiding voor accountants bij de overheid. De specialisten in de publieke sector zijn ooit opgeleid als bedrijfsaccountants en hebben in de praktijk hun kennis opgedaan. Wij willen met dit centrum recht doen aan het specifieke karakter van publieke auditing.’

‘Er is sprake van een blinde vlek op gebied van control’, zegt Dees, wetenschappelijk directeur van het nieuwe ‘center’, dat opleidingen en onderzoek gaat doen op gebied van publieke controle en verslaglegging.

‘De bestuurskunde houdt zich bezig met overheidsbeleid, de accountancy met ondernemingscijfers. Tussen de twee gaapt een gat. De accountant kijkt alleen naar de ondernemingscijfers, omdat het in het bedrijfsleven zo gaat. Daar liggen de roots van accountancy. Maar bij een bij publieke instelling is het veel belangrijker of de beleidsdoelen worden gehaald. En hoe effectief en doelmatig dat gebeurt. Daar mag de accountant best een mening over hebben. Nu is dat zelden het geval. Laat staan dat de accountant specifiek naar wezenlijke zaken kijkt als integriteit of risicomanagement.’

Zowel gemeente als gemeenteraad profiteren van een accountant die zich uitspreekt over het beleid achter de cijfers. Dees: ‘De financiële functie is in de publieke sector vaak mager bezet en dus kwetsbaar. Bij de gemeenteraad is vaak ook weinig financiële expertise. De komst van audit committees is een goede zaak, maar de controle door de raad is erbij gebaat als de accountant zich ook durft uit te spreken over het beleid. De toegevoegde waarde van de accountant kan juist zijn dat hij controleert of de Tweede Kamer of de gemeenteraad wel juist zijn geïnformeerd.’

Jaarrekening

Dees en Droogsma hebben veel praktijkervaring als accountant bij overheidsinstellingen. Bedrijfseconoom en registeraccountant Dees is ook werkzaam bij de Algemene Rekenkamer. Hij promoveerde vorig jaar aan de Radboud Universiteit in Nijmegen op het onderwerp externe verslaglegging bij publieke organisaties.

Jan Droogsma is door het ministerie van Verkeer en Waterstaat bij Nyenrode gedetacheerd en gespecialiseerd in risicomanagement. Ook hij is accountant van oorsprong. Als de accountant of auditor meer uitspraken doet over de zaken achter de cijfers, wordt het politieke belang van de jaarrekening groter, verwachten de twee accountants.

Droogsma: ‘De jaarrekening is nu politiek niet zo belangrijk, dat zie je ook op verantwoordingsdag. Maar als de accountant beter uitlegt waar de cijfers voor staan, zal dat de politieke aandacht versterken.

'Nu is de begroting veel relevanter. Logisch, daar wordt bepaald hoe het geld wordt verdeeld. Maar daar is de accountant helemaal niet bij betrokken. Terwijl juist op zo’n moment de gemeenteraad behoefte heeft aan extra informatie. Niet alleen of de cijfers kloppen, maar ook of de gepresenteerde beleidsinformatie toereikend is. Hetzelfde zou je kunnen doen bij grote projecten. Niet alleen achteraf controleren hoe het geld is uitgegeven, maar vooraf de accountant zijn mening laten geven. Dat gebeurt bij het Rijk ook.’

Martin Dees is zich ervan bewust dat accountantscontrole op begrotingen ‘glad ijs’ is. Hij wil ook niet pleiten voor het optuigen van een groot auditcircus. ‘Maar nu zijn begroting en jaarrekening bijna twee gescheiden zaken. Dat zou toch een vloeiender beweging moeten zijn. Het zou al heel wat zijn als de accountant zich kan uitspreken over de manier van begroten. Gebeurt dat elk jaar op dezelfde manier of wijzigt dat jaarlijks.’

Treasury

De financiën van decentrale overheden staan sinds de kredietcrisis volop in de schijnwerpers. Eerst doordat gemeenten en provincies geld kwijtraakten met beleggingen bij Lehman en Landsbanki. Vervolgens kwam de discussie op gang over de grote vermogens bij met name de provincies. En nu gaat het over de noodzaak en mogelijkheid van bezuinigingen op decentraal niveau.

Bij de discussie over de overheidsfinanciën is geregeld kritiek op de rol van de accountants. Hadden die bijvoorbeeld niet kunnen waarschuwen voor zwakke banken? ‘Ik heb geen idee of je accountants kunt verwijten dat er geld stond bij Lehman en Landsbanki’, zegt Droogsma. ‘Vooraf was niet zo duidelijk dat Landsbanki niet solide was. Hooguit kun je zeggen dat in sommige gevallen een accountant had kunnen vaststellen dat er een onduidelijk of misschien onbruikbaar treasurystatuut was. Dat een overheid bijvoorbeeld meer geld heeft dan ze kan spreiden over Nederlandse AAA-banken, terwijl dat wel de eis is.’

Martin Dees vindt dat accountants een rol kunnen spelen in de discussie over de vermogens van overheden. ‘Een accountant moet een zinnige uitspraak kunnen doen over de betrouwbare verantwoording van dit vermogen en daarbij ook het onderscheid met voorzieningen en bestemmingsreserves bewaken. Binnen de publieke sector is cruciaal hoeveel geld er nodig en beschikbaar is voor het uitoefenen van publieke taken.’

Vrijheden

Voor het internationale bedrijfsleven gelden de strenge boekhoudkundige regels van IFRS. Voor gemeenten en provincies is er het Besluit Begroting en Verantwoording(BBV), waarbinnen nogal wat variaties mogelijk zijn - of overheden zich in ieder geval nogal wat vrijheden permitteren.

Zo bleek onlangs uit onderzoek van Binnenlands Bestuur dat een post als Overige Eigen Middelen per gemeente nogal verschillend wordt ingevuld. Herhaaldelijk is er bij decentrale overheden discussie met de accountant over de omvang van voorzieningen en reserves. Deloitte weigerde recent bij de gemeenten Leek en Castricum de jaarrekening goed te keuren.

Dees: ‘Ook in het bedrijfsleven is discussie over hoe je bepaalde posten boekt. Maar juist omdat het daar in eerste plaats over winst en vermogen gaat, wordt er meer aandacht besteed aan de relevantie van die keuzes. Bij de overheid gaat het over de beleidsmatige keuzes. Je mag als gemeente bijvoorbeeld infrastructuur wel of niet als bezit op de balans zetten, ook als je er niets mee kunt verdienen.

'Als een gemeente wegen op de balans zet, toont zij meer bezittingen. De gemeenteraad kan dan gaan denken dat een gemeente erg rijk is, en dat heeft weer grote politieke consequenties. Van die politieke belangen moet je je als accountant continu bewust zijn.’

André de Vos