Beschouwers van de overheid of het bedrijfsleven hebben al geruime tijd geleden ingezien dat een individuele organisatie of een specifieke onderneming niet alleen in zichzelf van belang is, maar dat echte inzichten pas komen als je een dergelijke entiteit in zijn figuurlijke “omgeving” bekijkt. Dus aandacht hebt voor de personen en organisatie’s, en de activiteiten daarvan, waar die organisatie mee te maken heeft. Als biologiestudent leerde ik vroeger al dat een cel veelal onderdeel is van een orgaan. Dat orgaan vormt met andere functionele componenten een organisme (een plant of een dier, waaronder de mens), dat uiteindelijk deel uitmaakt van een ecosysteem. Met allerlei vormen van onderlinge samenhang.

Wacht eens, een “Ecosysteem”? Dat is toch die nieuwe term uit de organisatiekunde en de economie, en dus de ICT-wereld, die de laatste jaren zoveel gebruikt wordt? Je zou het bijna denken, maar wij biologen (je ziet ze veel in de ICT-sector) die toch al tientallen jaren met die door onszelf gemunte term bezig zijn, ónze vakterm dus, schudden het hoofd…… Want die nieuwe gebruikers van de term zien iets wezenlijks over het hoofd.

Om bij het begin te beginnen: wat was een ecosysteem ook alweer? Op het web (en in die oude studieboeken) vind je een aantal definities’s, waar ik de volgende aan heb ontleend: een ecosysteem wordt gevormd door alle organismen in een bepaald gebied, hun onderlinge wisselwerkingen en hun leefomgeving (bodem, water, lucht, enz.). Onderdeel van een ecosysteem zijn afzonderlijke planten, dieren en micro-organismen en de onderlinge complexen die zij vormen, bijvoorbeeld in de vorm van levensgemeenschappen en populaties. Vaak ziet men ecosystemen als dynamische en functionele eenheden.

Bent u daar nog? En is de veranderende overheid dan te zien als een ecosysteem?

Laten we de observerende bril van de waarnemende en onderzoekende bioloog even opzetten: een ecosysteem suggereert samenhang. Nu, de overheid vormt een geheel met een groeiende samenhang. Er zijn organisatie’s, waar mensen in werken die in deze wereld “ambtenaren” worden genoemd – de determinatiegids weet raad -, en die bedienen hun omgeving. Met het maken van beleid, het verdedigen daarvan, het opzetten van programma’s om concrete zaken te ontwikkelen, het uitvoeren van het beleid en tot slot het controleren daarvan. Vanuit een politiek primaat, zoals dat heet. Dat doen die ambtenaren binnen verschillende verbanden. En vanuit verschillende organisaties. Bestaat er dan een taakverdeling tussen die verbanden of organisaties? Niet altijd. Maar dan zijn het concurrenten van elkaar! Soms wel, maar het is niet “bon ton” om dat zo te noemen. Hoe wordt die samenhang dan georganiseerd? Door…. regie…… En door iets wat men soms een “programma” noemt, een organisatiegrens-overschrijdende aanpak van een probleem.

De elektronische overheid komt ondertussen verder op gang, men begint data uit te wisselen, met veel moeite eerst, maar toenemend handiger. Al kunnen de organen (applicaties) van de verschillende organismen (organisaties) die gemeenschappelijke datastroom nog maar lastig verwerken. De organen zijn er nog niet helemaal klaar voor….

Maar goed, we hebben een hanteerbaar model, met het ecosysteem, om ook naar de elektronische overheid en het digitaal bestuur te kijken – al is er wel enig vertaalwerk nodig van de natuur naar ons (digitale) overheidsdomein. Goed beschouwd wordt de overheid steeds méér een ecosysteem: nog niet zo lang geleden viel het nog wel tegen met die wisselwerking uit de definitie, overheidsorganisaties hadden eigen taken en verantwoordelijkheden, men had meestal weinig met andere organisaties te maken. Er werd nog niet echt in “ketens” gedacht.

Dat verandert sterk.

Toegegeven, het is even wennen, zo’n overheidsorganisatie als eenheid binnen een ecosysteem. Binnen een echt ecosysteem heb je grondstoffen, eten en eters, en dat in allerlei (jawel) ketens. De taakverdeling, uit oogpunt van het ecosysteem, is duidelijk. En binnen het ecosysteem heb je wat aan elkaar, ook al vecht je elkaar soms de tent uit. Dat waar het individuele konijn het belang niet van inziet (als het opgegeten wordt door een vos) is toch van waarde voor de konijnenpopulatie. Die blijven wat aantallen betreft op het juiste niveau, waardoor ziektes worden vermeden. Ik ben tussen mensen en bij overheden voor wat meer “beschaving” in dat soort relaties, maar het idee blijft het zelfde. De samenhang is niet vrijblijvend. Ze kent bijvoorbeeld de vorm van afhankelijkheid. Er zijn dus verschillende rollen, maar men ademt allemaal dezelfde lucht, eet veel van hetzelfde (als je goed kijkt) en vergaat allemaal tot dezelfde (grond)“stof”. Er is een transparant sturingsmechanisme. De natuur is gestandaardiseerd, zij gebruikt Open Standaarden.

(By the way, zelfs de talrijk aanwezige externe adviseurs hebben een eigen plek in dit overheids-ecosysteem, alhoewel de meningen verschillen over hoe symbiotisch de relatie met hún omgeving eigenlijk is…).

Hoe zit het dan met die eigenschappen van een “vintage” ecosyteem die in deze wereld vaak over het hoofd worden gezien?

De afhankelijkheden lijken een beperking, maar vormen een kans, om dat jargon maar even te gebruiken. Want: er is nu ruimte voor specialisatie! Ik ga, zelfs in dit Darwin-jaar, niet in op de mechanismen daarachter, maar wijs slechts op de voordelen: taakverdeling, synergie, een geheel dat meer dan de som der delen is. Maar ook een geheel dat minder kóst dan de (belasting)som die nu door iedereen gedeeld wordt. Waarbij het tot de particuliere opvattingen behoort of daar een regisseur of een Regisseur bij nodig is. In onze overheidstermen toch graag een aantal “doorpakkers met doorzettingsmacht” (vergeeft u mij dit jargon). Die de evolutie een handje helpen.

Overdaad schaadt, in de natuur. Dat leidt tot een plaag voor de rest van het systeem. En uiteindelijk tot de eigen (soms tijdelijke of plaatselijke) ondergang. Het ecosysteem “kan het niet meer aan”, zeggen biologen dan, een vaak gehoord kreet bij vervuiling of redundantie. Van regelgeving, bijvoorbeeld. Tijdig ingrijpen is op zijn plaats (en gebeurt bij dit onderwerp gelukkig).

We praten bij ecosystemen wel over de onderdelen ervan, (organisatie’s, bijv.) maar veel liever over de functie die ze vervullen. Die onderdelen zijn niet heilig… De functies en de taken (en de mensen die het werk doen) staan centraal!

Lijkt dat allemaal niet verdacht veel op de concern-gedachte die, vanuit het kabinetsbeleid door programma’s als VRD (Vernieuwing Rijksdienst), uitvoeringsprogramma’s als NUP, en organisatie’s als DGOBR, wordt nagestreefd? Heren en dames, u bent volstrekt natuurlijk bezig! Maar graag ook vanuit de dwingende gedachte die uit de drie laatstgenoemde punten spreekt: dat ook in dit overheids-ecosysteem de middelen schaars blijven, en dat heilige huisjes (i.p.v. goed afgebakende functionele eenheden) veel meer stookkosten vergen dan dat ze als nut voor het geheel opleveren.

De ecosysteemgedachte wint terrein. Neem nu de Smarter Planet campagne van IBM die daar naadloos op aansluit. Zo zien wij een Smarter City als een “system of systems”, met benoemde onderdelen. Samenhangend, met onderlinge kruisbestuiving. Zou ook hier een vakgenoot aan het werk zijn geweest?

Rob Nijman