Overigens, ik heb die cursus indertijd gevolgd en weet daarvan dat harmonie een groot goed is. En dat die je niet komt aanwaaien. Je moet er iets voor doen.

Laten we bij het begin beginnen. De overheid heeft, al kan de appreciatie daarvan afhangen van je maatschappelijke overtuiging, het beste met ons voor. Daarbij heeft zij een neusje voor de collectieve aanpak. Individuen worden graag gezien als behorend tot een doelgroep, specifieke maatregelen worden gebundeld tot een aanpak. Zo heb je voor je het weet een aanpak voor een doelgroep, dat kost veel minder moeite dan een hoeveelheid maatregelen voor een verzameling individuen. De liefhebber van een effectieve en efficiente aanpak is tevreden, het belastinggeld wordt goed besteed.

Hierop voortbordurend is er, naast vele andere zaken, een ICT-beleid geformuleerd dat een lans breekt voor het toepassen van open standaarden. Heel begrijpelijk. En daarom wordt, bij het niet volgen van dat beleid door een overheidsorganisatie, deze opgezadeld met de plicht om de reden van dat ongewenste afwijken overtuigend uit te leggen. Een belangrijke achtergrond van het toepassen van open standaarden is gelegen in het versterken van leveranciersonafhankelijkheid. Het wordt makkelijker om een software-produkt te vervangen door een concurrerend pakket indien beide een zelfde taal spreken met hun digitale omgeving. Dat er nog wel wat meer komt kijken bij het vervangen van producten is duidelijk. Maar ook op andere gebieden, zoals het standaardiseren van te gebruiken datadefinities, worden belangrijke stappen gezet. Zie de gang naar het gebruik van basisregistraties. Al met al een een prettige ontwikkeling, die meer keuzevrijheid oplevert.

Het kan niet anders dan dat de lezer, ook als hij/zij géén Zen-cursus heeft gevolgd, op dit moment wordt overvallen door een gevoel van harmonie. De wereld, hoe grauw hij soms ook lijkt, is met bovengenoemde maatregelen wat mooier geworden. Het is nu alleen nog maar een kwestie van het toepassen van die regels, toch?

En ja, dan komt het tweede stukje uit die cursus. Je moet er wél wat voor doen. Een tikje discipline kan geen kwaad, de theorie moet immers praktijk worden. En niet door glazig uit het raam te kijken – hoe meditatief dat overigens ook kan overkomen.

Overheidsorganisaties dienen in de aanbestedingen die zij publiceren de geschetste aanpak daadwerkelijk toe te passen. Dat kan door de open standaarden te noemen, dat kan ook door functionele eisen te stellen. Het liefst een combinatie van beiden. Strijdig met de uitgangspunten is daarentegen het noemen van produktnamen. En laat dat nu de laatste weken schering en inslag zijn. De vakbladen staan er vol van.

Waar eerder dit jaar één ministerie mede namens anderen de keuze voor het aan te bieden product wel érg makkelijk maakte (de technische eisen maakte maar één software-leverancier mogelijk zodat de meerderheid van de voorgeselecteerde leveranciers zich uit de offerte-fase van het zogenoemde GOUD-project terugtrok), formuleerde onlangs een ander ministerie, voor zichzelf, ook een opmerkelijke kwalificatietekst. Men zocht een inkoopbemiddelaar die een uitgebreide lijst software zou moeten inkopen voor de opdrachtgever. De te kiezen partij werd óók geacht mee te werken aan het voordelig afsluiten van een enterprise agreement van een bij naam genoemde softwareleverancier ten behoeve van de opdrachtgever. Dat paste bij de in het oog springende begeleidende tekst, waarin gesteld werd dat het ministerie zich natuurlijk conformeerde aan het overheidsbeleid op het gebied van open standaarden, maar, en nu komt het, dat daar in de praktijk voorlopig nog weinig van te merken zou zijn. Dat was althans nog niet te voorzien. Theorie en praktijk? Nog geen harmonie daartussen, in ieder geval.

Het laatste voorbeeld, andere overheidsorganisatie, toont weer een nieuwe variant: één merknaam wordt geëist, een andere merknaam wordt gewenst. De keuzevrijheid voor de potentiële software-aanbieder lijkt hier niet groot, de uitkomst van de aanbesteding oogt voorspelbaar.

Ik weiger aan te nemen dat de overheidsorganisaties in alle gevallen bewust en kritiekloos afstand nemen van het leveranciersonafhankelijke open standaardenbeleid van het kabinet, al lijkt het daar soms wel op. Veel meer lijkt er een onnodige angst te bestaan voor verandering. Of misschien wel een onvermogen om echt open selectiecriteria in aanbestedingsdocumenten te formuleren. En verandering is écht nodig, niet alleen aan de andere kant van de oceaan. Verandering is ook mogelijk, want op de nodige plekken in de markt is kennis op open standaardengebied tegenwoordig voorhanden. Kennis ook op implementatiegebied, die uitgaat van overzichtelijke en controleerbare stappen op weg naar het gewenste goede doel. En ook binnen de overheid is ondertussen, goed geborgd en consulteerbaar, kennis en ervaring opgebouwd om op een meer ongebonden wijze dan nu ICT-inkoopbeslissingen te kunnen nemen.

De aanbestedingspraktijk kan er dus snel beter uitzien, zeker als recente vergissingen snel worden hersteld. Het zeer recente terugtrekken van de software-inkoopaanbesteding door het eerder genoemde ministerie is dan ook een bemoedigend teken. Ik hoop dat men nu snel een gecorrigeerde aanbesteding kan doen uitgaan, zodat het tijdsverlies voor het ministerie beperkt blijft. Als dergelijke correcties echter niet in voldoende mate gebeuren dan zit de overheid nog jaren in een onharmonieuze spagaat tussen beleid en praktijk. De ruimte om dat uit te leggen is nu al erg klein. Met het verstrijken van de tijd zal die ruimte snel tot nul blijken te zijn gedaald.

Rob Nijman